Archiwum Państwowe w Zielonej Górze
HeritageArchiwum Państwowe w Zielonej Górze — strażnik pamięci Ziemi Lubuskiej
Wyobraź sobie pałac otoczony ciszyzmą starych lip, gdzieś na uboczu Zielonej Góry, w miejscowości Stary Kisielin. Jest rok 1959. W chłodnych salach dawnej rezydencji ziemskiej piętrzą się stosy akt — pruskie dokumenty katasterowe, polskie akta powiatowe z pierwszych lat powojennych, pożółkłe mapy i fotografie. Kilku historyków, z trudem mieszcząc się w prowizorycznych biurach, porządkuje to, co ocalało z wojennej zawieruchy. To właśnie tu, w tym niepozornym pałacu, przez ponad pół wieku biło serce archiwistyki lubuskiej.
Dziś Archiwum Państwowe w Zielonej Górze — instytucja z ponad siedemdziesięcioletnią historią — zajmuje nowoczesny gmach przy Alei Wojska Polskiego 67A. Ale droga do tej siedziby była długa, kręta i fascynująca.
Jak to się zaczęło
Po 1945 roku Ziemia Lubuska — teren poniemiecki, nagle polski — stanowiła archiwistyczną ziemię niczyją. Przez osiem lat dokumenty tego regionu były rozrzucone między Wojewódzkimi Archiwami Państwowymi w Poznaniu i Wrocławiu. Nikt na miejscu nie gromadził, nie zabezpieczał, nie katalogował. Pierwsze pęknięcie w tej próżni pojawiło się 1 sierpnia 1950 roku, kiedy w Gorzowie Wielkopolskim otwarto ekspozyturę archiwum poznańskiego.
Ale prawdziwy przełom nadszedł 13 lutego 1953 roku. Zarządzeniem nr 9 Prezesa Rady Ministrów powołano Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Zielonej Górze. Działalność rozpoczęło formalnie 5 września tego samego roku, w skromnej siedzibie w Sulechowie przy ulicy Dworcowej 21. Pierwszym organizatorem i dyrektorem został historyk Tadeusz Mencel. Personel? Dyrektor i jeden pracownik naukowy. Tyle. Na całe województwo.
Z Sulechowa do pałacu, z pałacu do miasta
Pierwsze lata to historia ciągłej ciasnotki. Sulechowska siedziba — zaledwie kilka pomieszczeń — szybko okazała się zbyt mała. W październiku 1958 roku Ministerstwo Rolnictwa przekazało archiwum pałac w Starym Kisielinie. 1 marca 1959 roku nastąpiło oficjalne przeniesienie. Był to budynek z historią i duszą, ale warunki konserwatorskie dalekie od idealnych — wilgoć, brak klimatyzacji, ograniczona przestrzeń magazynowa.
Przez sześćdziesiąt lat — od 1953 do 2013 — główna siedziba archiwum mieściła się poza samą Zieloną Górą. Dopiero w 2009 roku zapadła decyzja o budowie nowego obiektu. Budowa ruszyła w 2011 roku, a w listopadzie 2013 archiwum wreszcie przeniosło się do nowoczesnego gmachu w centrum miasta. Zamknięto wówczas oddziały terenowe w Żarach i Wilkowie koło Świebodzina — wszystkie zbiory skonsolidowano pod jednym dachem. Nowy budynek to nie tylko magazyny przystosowane do długoterminowego przechowywania akt, ale również pracownia digitalizacji, pracownia konserwacji, sala wystawiennicza i konferencyjna.
Co kryją półki
Zbiory archiwum to ponad siedem dekad systematycznego gromadzenia materiałów z terenów dawnego województwa zielonogórskiego. Najstarsze dokumenty sięgają XVI wieku — to akta miejskie Zielonej Góry, pamiętające czasy, gdy miasto nosiło niemiecką nazwę Grünberg. Obok nich leżą pruskie księgi katasterowe, dokumenty powiatowe z pierwszych powojennych lat, akta partii politycznych, organizacji społecznych i związków zawodowych.
Ale to nie tylko papier. W magazynach archiwum przechowywana jest dokumentacja techniczna, mapy i kartografia, plakaty, fotografie, nagrania dźwiękowe — w tym audycje Polskiego Radia Zielona Góra — oraz materiały audiowizualne, takie jak filmy Lubuskiego Klubu Filmowego. Gdy w 1953 roku archiwum rozpoczynało działalność, jego zasób liczył 113 zespołów akt o łącznej długości 1 442,67 metrów bieżących. Dziś te liczby są wielokrotnie większe.
Ludzie, którzy budowali instytucję
Za każdą instytucją stoją ludzie. Po założycielu Tadeuszu Menclu kierownictwo obejmowali kolejno Roman Szczepaniak, Alfred Kucner, Adam Markusfeld, Stefan Dąbrowski, Henryk Dominiczak i inni. Szczególne miejsce w historii archiwum zajmuje Jerzy Piotr Majchrzak, który stał na czele instytucji przez piętnaście lat (1983–1998), oraz dr Tadeusz Dzwonkowski, którego dwudziestotrzyletnia kadencja (1999–2022) obejmowała zarówno budowę nowej siedziby, jak i wejście archiwum w erę cyfrową. Od 2022 roku archiwum prowadzi dr Beata Grelewicz.
Warto pamiętać, że w pierwszych latach cały zespół naukowy to byli zaledwie dwaj, trzej historycy — absolwenci historii, filologii klasycznej i germanistyki. Dziś instytucja zatrudnia kilkudziesięciu specjalistów, od archiwistów po konserwatorów i specjalistów od digitalizacji.
Znaczenie dla regionu
Archiwum Państwowe w Zielonej Górze pełni rolę, której nie sposób przecenić. Ziemia Lubuska — region o skomplikowanej, wielowarstwowej tożsamości, gdzie niemiecka przeszłość splata się z polską teraźniejszością — potrzebuje instytucji, która tę ciągłość dokumentuje. To tutaj genealogowie szukają korzeni przesiedlonych rodzin, historycy odtwarzają losy powojennej administracji, a miłośnicy regionu odkrywają fotografie miast, które wyglądały zupełnie inaczej zaledwie kilkadziesiąt lat temu.
Jubileuszowa wystawa z maja 2023 roku — dwadzieścia plansz na Starym Rynku przed ratuszem, z kodami QR linkującymi do archiwalnych audycji radiowych i filmów — pokazała, że archiwum potrafi wyjść ze swoich murów i opowiedzieć historię regionu językiem zrozumiałym dla każdego.
Pamięć żyje dalej
Inspiracją do powstania tego artykułu były między innymi stare fotografie i nagrania, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów spoczywa na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — materiałów powiązanych z historią Archiwum Państwowego w Zielonej Górze i Ziemi Lubuskiej? Jeśli posiadasz stare media związane z tą instytucją lub regionem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc w ich zachowaniu dla przyszłych pokoleń.