Biblioteka Narodowa

Strażnica Polskiej Pamięci: Dziedzictwo i Historia Biblioteki Narodowej

W sercu Warszawy, wtopiona w rozległe przestrzenie zieleni Pola Mokotowskiego, wznosi się instytucja, która stanowi absolutny fundament kulturowej tożsamości naszego kraju. Biblioteka Narodowa to znacznie więcej niż tylko bezkresny zbiór książek, czasopism i zakurzonych dokumentów. To prawdziwy skarbiec polskiej myśli, centralne archiwum piśmiennictwa i cichy świadek najbardziej burzliwych momentów w dziejach Rzeczypospolitej. Od lat gromadzi, z pasją chroni i z dumą udostępnia to, co w naszym narodowym dziedzictwie jest najcenniejsze. Jej historia to fascynująca opowieść o nieustępliwości, niezłomnym duchu i głębokiej wierze w to, że zapisane słowo posiada moc przetrwania nawet największych dziejowych kataklizmów.

Korzenie i narodziny narodowej książnicy

Photo: Emptywords, CC BY-SA 4.0. Source

Choć formalnie Biblioteka Narodowa została powołana do życia w 1928 roku na mocy rozporządzenia prezydenta Ignacego Mościckiego, jej duchowe i historyczne korzenie sięgają znacznie głębiej – prosto w realia osiemnastowiecznej Polski i wspaniałej wizji braci Józefa i Andrzeja Załuskich. To właśnie słynna Biblioteka Załuskich, otwarta dla publiczności w 1747 roku, stała się jedną z pierwszych narodowych książnic na kontynencie europejskim i pierwszą tak wielką biblioteką publiczną w naszym kraju. Była ona kamieniem węgielnym, na którym oparto późniejsze marzenia o zjednoczeniu wszystkich rozproszonych zbiorów.

Po tragicznych rozbiorach Polski, w akcie bezprecedensowego wandalizmu kulturowego, bezcenne kolekcje Załuskich zostały wywiezione do Petersburga. Dopiero odzyskanie niepodległości w 1918 roku oraz zawarty nieco później traktat ryski otworzyły mozolną, dyplomatyczną drogę do ich rewindykacji. Rok 1928 był de facto momentem wielkiego odrodzenia. Odzyskane księgozbiory, wzbogacone m.in. o zbiory rapperswilskie, wreszcie mogły zjednoczyć się pod jednym dachem w wolnej Polsce, stając się prawowitą własnością całego narodu.

Przez ogień i zgliszcza: Najtrudniejsza z prób

Historia Biblioteki Narodowej jest nierozerwalnie i boleśnie spleciona z dramatycznymi losami samej stolicy. Najmroczniejszą kartą w jej dziejach była II wojna światowa. W 1944 roku, niedługo po upadku Powstania Warszawskiego, w gmachu Biblioteki Ordynacji Krasińskich przy ulicy Okólnik, niemieckie oddziały celowo, systematycznie i z premedytacją podpaliły zgromadzone tam najcenniejsze zbiory specjalne. W pożodze bezpowrotnie zginęło wówczas niemal 80 tysięcy starych druków, w tym bezcenne inkunabuły, a także dziesiątki tysięcy unikalnych rękopisów, map, rycin i cennych nut.

Była to strata wprost apokaliptyczna – celowa próba całkowitego wymazania polskiej pamięci. Jednak nawet w tych najczarniejszych dniach nie zabrakło cichych bohaterów. Warszawscy bibliotekarze, uczeni i miłośnicy książek, nierzadko ryzykując własne życie, z ogromnym poświęceniem starali się ukrywać, inwentaryzować i ratować z ruin płonącego miasta to, co tylko zdołali unieść w dłoniach. Ta niezwykła heroiczna postawa sprawiła, że po wojnie Biblioteka Narodowa zdołała odrodzić się z popiołów, stając się żywym pomnikiem niezłomności i ciągłości polskiej kultury.

Skarby ukryte w strzeżonych murach

Obecnie Biblioteka Narodowa to nowoczesne, doskonale zorganizowane archiwum, które w swoich imponujących czytelniach i ściśle strzeżonych magazynach chroni najważniejsze zabytki polskiego piśmiennictwa. Wśród milionów zgromadzonych woluminów znajdują się prawdziwe perły o randze światowej. To w tych murach spoczywają legendarne "Kazania świętokrzyskie" – najstarszy zachowany tekst prozą w języku polskim, datowany na przełom XIII i XIV wieku.

W specjalnych, opancerzonych skarbcach, w warunkach precyzyjnie kontrolowanej temperatury i wilgotności, przechowywany jest "Psałterz floriański", przepięknie i bogato iluminowany manuskrypt stworzony pod koniec XIV wieku, najprawdopodobniej dla samej królowej Jadwigi. To również tutaj znajduje się "Rocznik świętokrzyski dawny", w którym anonimowy skryba zapisał pierwsze, historyczne wzmianki o przybyciu do Polski Dąbrówki i chrzcie Mieszka I. Zbiory te to jednak nie tylko średniowieczne pergaminy. Biblioteka z największą pieczołowitością opiekuje się rękopisami muzycznymi Fryderyka Chopina, osobistymi listami wielkich wieszczów narodowych, a także gigantycznymi zasobami fotografii, ulotek i plakatów, które precyzyjnie dokumentują życie codzienne Polaków na przestrzeni wieków.

Serce narodowego dziedzictwa

Rola Biblioteki Narodowej wykracza daleko poza funkcję ogromnej czytelni dla środowisk akademickich. Instytucja ta dba o to, by na mocy prawa o egzemplarzu obowiązkowym, absolutnie każda publikacja wydana na terytorium Rzeczypospolitej – od epokowych dzieł literackich, przez regionalne czasopisma, aż po niszowe broszury – została rzetelnie skatalogowana i zachowana dla potomności.

Gdyby ta żmudna, cicha i niezwykle skrupulatna praca ustała, zniknęłoby nasze wspólne narodowe lustro. Zerwany zostałby delikatny most łączący nas z naszymi przodkami, a my stalibyśmy się społecznością z postępującą amnezją. Przyszłe pokolenia zostałyby całkowicie pozbawione możliwości zrozumienia własnych korzeni, ewolucji języka i kształtowania się tradycji. Praca Biblioteki to tarcza, która chroni nas przed zapomnieniem.

Pamięć zachowana dla kolejnych generacji

Każdy starodruk, każda rycina i każda zapisana karta przechowywana w murach Biblioteki uświadamia nam, jak niezwykle kruche potrafią być fizyczne nośniki informacji i jak fundamentalne znaczenie ma ich fizyczne oraz cyfrowe ocalenie. Niniejszy artykuł został zainspirowany po części osobistymi, cennymi wspomnieniami związanymi z Biblioteką Narodową i historyczną Warszawą, które niedawno, z dbałością o każdy detal, zostały trwale zachowane dzięki procesowi cyfryzacji zrealizowanemu przez firmę EachMoment. Jeśli ktokolwiek z Państwa posiada w swoich domowych, rodzinnych archiwach stare fotografie, taśmy filmowe lub unikalne nagrania dźwiękowe związane z tą wspaniałą organizacją i jej ludźmi, profesjonalne usługi takie jak EachMoment mogą pomóc w upewnieniu się, że przetrwają one bezpiecznie dla przyszłych pokoleń. Każdy uratowany kadr i każda ocalona sekunda nagrania to nasz wspólny wkład w budowanie i pielęgnowanie wielkiego archiwum ludzkiej pamięci.