Muzeum Historyczne w Białymstoku — Strażnik pamięci Podlasia

Gdy przekracza się próg secesyjnej kamienicy przy ulicy Warszawskiej 37 w Białymstoku, czas zwalnia. Marmurowe schody z kutymi balustradami prowadzą w górę, a stiukowe sufity pamiętają czasy, gdy w tych ścianach toczyło się zupełnie inne życie. Dziś ten budynek — jeden z najpiękniejszych przykładów miejskiej rezydencji w stylu secesyjnym w całym Białymstoku — mieści Muzeum Historyczne, oddział Muzeum Podlaskiego. Instytucję, która od ponad sześciu dekad zbiera, chroni i opowiada historię miasta, regionu i ludzi, którzy kształtowali oblicze tej niezwykłej ziemi pogranicza.

Początki — od ideologii do prawdy

Historia Muzeum Historycznego zaczyna się w 1962 roku, lecz pod zupełnie inną nazwą i z zupełnie inną misją. Wówczas przy Muzeum Okręgowym w Białymstoku powstał pierwszy oddział — Muzeum Ruchu Rewolucyjnego. Jego zadaniem było dokumentowanie i propagowanie historii ruchu robotniczego i komunistycznego w regionie. Pierwszą kierowniczką została Krystyna Sczudło. Placówka mieściła się początkowo w pałacyku przy ul. Kilińskiego 6, a jej zbiory odzwierciedlały ducha epoki — eksponaty dobierano pod kątem narracji narzuconej przez ówczesne władze.

Przełom nastąpił w 1975 roku, gdy połączono kolekcje Muzeum Ruchu Rewolucyjnego z zasobami Działu Historycznego. Z czasem włączono również Gabinet Numizmatyczny z Działu Sztuki. Zbiory rosły, poszerzając się daleko poza ramy ideologicznej propagandy — gromadzono pamiątki rodzinne, dokumenty mniejszości narodowych, fotografie dokumentujące codzienne życie białostoczan.

Budynek z duszą — secesja, wojna, bezpieka, muzeum

Sam budynek przy Warszawskiej 37 jest osobnym rozdziałem historii Białegostoku. Wzniesiony w latach 1910–1913 przez firmę budowlaną Antoniego Roledera, stanowi jeden z najlepiej zachowanych przykładów architektury secesyjnej w mieście. Fasadę zdobią motywy słoneczników, festony laurowe, obeliski i urny z płonącymi płomieniami. W 1923 roku posesję nabył Samuel Hirsch Cytron, współwłaściciel fabryki włókienniczej — jego syn Beniamin mieszkał tu w okresie międzywojennym.

Losy budynku w czasie wojny i po niej były mroczne. W latach 1941–1944 zajęło go Towarzystwo Regionalne Prus Wschodnich. Po wkroczeniu Armii Czerwonej w lipcu 1944 roku przejęła go radziecka administracja wojskowa, a od 1947 roku — Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Następnie, aż do lat 70., mieściła się tu komenda Milicji Obywatelskiej. Dopiero w 1976 roku mury odetchnęły — do środka weszło muzeum, a stiukowe sufity i marmurowe schody z żeliwnymi poręczami zaczęły służyć kulturze zamiast represji.

Skarbiec Podlasia — blisko 95 tysięcy eksponatów

Dziś zbiory Muzeum Historycznego liczą około 95 000 obiektów, podzielonych na cztery główne działy. To jedne z najważniejszych kolekcji dokumentujących historię północno-wschodniej Polski.

Ikonografia to perła muzeum — ponad 35 000 pozycji, w tym największy w Polsce zbiór fotografii Białegostoku. Fotografie, negatywy, pocztówki, ryciny i albumy tworzą niezrównany portret miasta od końca XIX wieku po współczesność. Samo archiwum fotografa Wiktora Wołkowa liczy 10 000 pozycji i stanowi bezcenne świadectwo codziennego życia regionu.

Numizmatyka zaskakuje zasięgiem — ponad 20 000 obiektów, od greckich monet sprzed 2300 lat, przez rzadkie półgrosze litewskie z mennicy tykocinskiej Zygmunta II Augusta, po asygnaty skarbowe z insurekcji kościuszkowskiej 1794 roku. Wśród skarbów wyróżnia się depozyt z Sejn (81 monet) oraz imponujący zbiór blisko 6000 boratynek z Idźek-Wykna.

Archiwalia — ponad 14 000 pozycji — sięgają XVII wieku. Wśród najstarszych dokumentów znajduje się przywilej cechowy z 1769 roku z czasów Jana Klemensa Branickiego. Szczególną wartość mają materiały dotyczące mniejszości narodowych zamieszkujących Białystok — Żydów, Niemców, Rosjan i Tatarów — oraz „Gazeta Białostocka" (1912–1915), pierwsza polskojęzyczna gazeta lokalna. Odrębną kolekcję stanowią druki podziemne i wydawnictwa niezależne z lat 1980–1990.

Realia — około 8000 przedmiotów — obejmują meble, naczynia, tkaniny, malarstwo i rzeźbę. Na uwagę zasługuje unikalna kolekcja tatariana: przedmioty kultu islamskiego, muhiry, chamaiły, Korany — materialne ślady wielowiekowej obecności Tatarów na Podlasiu.

Wystawy, które opowiadają historię

Stałe ekspozycje muzeum przenoszą zwiedzających w przeszłość. „W białostockiej kamienicy" to starannie odtworzone wnętrza mieszkalne z kamienic kupieckich z lat 80. i 90. XIX wieku — można dosłownie wejść do salonu białostockiego mieszczanina sprzed stu czterdziestu lat. Makieta barokowego Białegostoku z prezentacją multimedialną „Wersal Północy" pokazuje miasto u szczytu świetności za czasów Branickich. Wystawa „Odzyskana historia — hotel Ritz" dokumentuje natomiast losy zniszczonego po wojnie luksusowego hotelu, który był symbolem kosmopolitycznego ducha przedwojennego Białegostoku.

Znaczenie — więcej niż muzeum

Muzeum Historyczne w Białymstoku pełni rolę daleko wykraczającą poza tradycyjne gromadzenie i eksponowanie zbiorów. W mieście, którego tkanka historyczna została brutalnie naruszona przez wojnę i powojenne wyburzenia, muzeum jest jednym z niewielu miejsc, gdzie wielokulturowa przeszłość Białegostoku — polska, żydowska, rosyjska, niemiecka, tatarska — pozostaje żywa i namacalna. Włączenie placówki do Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego w 2008 roku było naturalnym uznaniem tej roli.

Muzeum Podlaskie w Białymstoku, którego Muzeum Historyczne jest jednym z najważniejszych oddziałów, działa nieprzerwanie od ponad siedemdziesięciu lat. W tym czasie zbudowało jedną z najważniejszych kolekcji regionalnych w północno-wschodniej Polsce — obejmującą historię województwa podlaskiego i historycznego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dorobek ten jest świadectwem wytrwałej pracy pokoleń muzealników, konserwatorów i darczyńców.

Żywa pamięć — wciąż do odkrycia

Muzeum Historyczne w Białymstoku można odwiedzić przy ul. Warszawskiej 37 (15-062 Białystok). Aktualne informacje o wystawach i godzinach otwarcia dostępne są na stronie muzeumpodlaskie.pl.

Ten artykuł powstał częściowo dzięki starym fotografiom i nagraniom, które wyszły na światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne wspomnienia do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — materiałów powiązanych z historią Białegostoku i Muzeum Historycznego? Jeśli posiadasz stare zdjęcia, filmy czy nagrania związane z tą instytucją lub regionem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc je zabezpieczyć dla przyszłych pokoleń.