Kiedy przekracza się próg kamienicy przy ulicy Długiej 13 w Bydgoszczy, od razu czuć zapach mydła. To nie jest zwykłe, chłodne muzeum, gdzie eksponaty milczą za szkłem gablot: wiele z nich można dotknąć i powąchać, a wizyta zaczyna się od zrobienia własnego mydła. Muzeum Mydła i Historii Brudu to wehikuł czasu, który zabiera odwiedzających w podróż przez wieki ludzkich zmagań z higieną, nierzadko pełną błota, kurzu i rynsztoków. To spotkanie z przyziemną stroną ludzkiej egzystencji, o której rzadko pisze się w podręcznikach historii, a która przez stulecia definiowała codzienność naszych przodków.
Historia tego miejsca, uchodzącego za jedną z nielicznych tego typu placówek w Europie, rozpoczęła się 1 września 2012 roku. To właśnie wtedy, w sercu bydgoskiego Starego Miasta, otwarto prywatne muzeum, które opowiada o dziejach ludzkości z zupełnie innej, pomijanej dotąd perspektywy: przez historię brudu i higieny od starożytności po współczesność. Muzeum miało odczarować pejoratywne pojęcie „brudu” i pokazać, jak wielki wpływ na rozwój społeczeństw miały przemiany zwyczajów higienicznych. Wybór Bydgoszczy nie był dziełem przypadku: muzeum nawiązuje do tradycji rozwiniętego tu w XIX wieku przemysłu chemicznego, w tym produkcji mydła, które eksportowano do wielu krajów Europy. Dziś zajmuje trzy kamienice w północnej pierzei ulicy Długiej, a w krótkim czasie zdobyło ogólnopolski rozgłos.
Rozwój muzeum to opowieść o ocalaniu od zapomnienia przedmiotów, które dla wielu były jedynie reliktami przeszłości zajmującymi miejsce w piwnicach: dawnych sprzętów do prania, wanien czy przedwojennych reklam środków czystości. Kolekcja rośnie także dzięki darom – jak zbiór hotelowych mydełek, który pewien Amerykanin gromadził przez 35 lat i przekazał bydgoskiemu muzeum; pokazuje je dziś „Gablota Amerykańska”. Sercem placówki są jednak warsztaty: aspiruje ona do miana żywego muzeum, w którym każdy własnoręcznie robi mydło – w wybranym kolorze, z dobranymi dodatkami, solami i zapachami – na miejscu albo podczas warsztatów Obwoźnej Pracowni Mydła.
Kolekcja Muzeum Mydła i Historii Brudu to fascynujące archiwum ludzkiej codzienności i namacalny dowód ewolucji naszych nawyków higienicznych, od starożytności po czasy współczesne. Można tu zobaczyć średniowieczną łaźnię i XIX-wieczny pokój kąpielowy, żeliwne wanny z XIX wieku, szczotki z końskiego włosia do szorowania ciała, urządzenia do mycia i kąpieli – między innymi pierwszą przenośną ubikację i pierwowzór prysznica – a także maglownice, pralki i suszarki. Muzeum ma bogatą kolekcję mydeł z różnych zakątków świata i Europy oraz form do ich produkcji, dokumenty dotyczące dawnych metod i rytuałów higienicznych oraz przedwojenne reklamy środków czystości. Te eksponaty to nie tylko stare przedmioty zebrane w jednym miejscu; to nośniki pamięci o mozolnym trudzie życia codziennego naszych przodków.
Znaczenie tej placówki wykracza poza samą ekspozycję dawnych sprzętów toaletowych i kąpielowych. Muzeum uświadamia, jak zmienne na przestrzeni wieków były normy sanitarne i samo pojęcie czystości, i przypomina, jak wielkim wysiłkiem było niegdyś utrzymanie w czystości ubrań, pościeli i własnego ciała. To właśnie tu młodsze pokolenia dowiadują się ze zdumieniem, że „wielkie pranie” było kiedyś wyczerpującą, kilkudniową pracą fizyczną, a nie kwestią wciśnięcia jednego przycisku. Muzeum połączyło edukację historyczną z interaktywną zabawą i stało się jedną z wizytówek turystycznych Bydgoszczy.
Muzeum jest otwarte codziennie od 10:00 do 18:00. Wizyta – warsztaty mydlane i opowieść przewodnika o historii higieny – trwa około 50 minut, a liczba biletów na każde zwiedzanie jest ograniczona, dlatego warto kupić je wcześniej na stronie Muzeum Mydła i Historii Brudu. To miejsce przypomina, że dziedzictwo to nie tylko słynne bitwy, zamki i królewskie korony, ale także zwykły kawałek szarego mydła, drewniana balia i kropla wody.
Ten artykuł napisał EachMoment, który digitalizuje stare zdjęcia, filmy i kasety, w ramach cyklu artykułów o lokalnym dziedzictwie.