Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej w Limanowej — Strażnik Pamięci Beskidu

Wystarczy przekroczyć próg starego dworku, by poczuć zapach drewna nasyconego wiekami historii. Za oknami szumi park, w którym rośnie dąb liczący sobie blisko trzysta lat. Wewnątrz — gabloty pełne królewskich przywilejów, ludowej biżuterii i aptecznych naczyń z minionej epoki. To Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej, jedno z najważniejszych miejsc pamięci w Beskidzie Wyspowym, gdzie przeszłość nie jest abstrakcją zamkniętą w podręcznikach, lecz namacalną opowieścią spisaną w przedmiotach, dokumentach i twarzach na starych fotografiach.

Korzenie — od braci Gawronów do muzealnych sal

Historia muzeum sięga dalej, niż mogłoby się wydawać. Już w okresie międzywojennym bracia Walenty i Wincenty Gawronowie zaczęli gromadzić pamiątki regionalne — stare narzędzia, dokumenty, ludowe ozdoby — rozumiejąc intuicyjnie, że kultura Ziemi Limanowskiej zasługuje na trwały zapis. Wojna przerwała ich starania, ale ziarno zostało zasiane. Po 1945 roku pałeczkę przejęło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Limanowej, które w latach 1954–1971 systematycznie budowało zbiory historyczne i etnograficzne.

Przełom nastąpił w 1970 roku. Z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego oraz Towarzystwa Miłośników Ziemi Limanowskiej powołano Muzeum Ziemi Limanowskiej PTTK i ulokowano je w jedynym godnym takiej misji budynku — w zabytkowym Dworze Marsów przy ulicy Józefa Marka 13. To właśnie tam muzeum rezyduje do dziś.

Dwór Marsów — budynek z duszą

Sam gmach muzeum jest eksponatem. Dwór Marsów to zabytkowy dwór staropolski z przełomu XVIII i XIX wieku, otoczony resztkami dawnego parku dworskiego z monumentalnym dębem i historyczną kaplicą pod wezwaniem św. Walentego. Rodzina Marsów, właściciele Limanowej i okolicznych wsi, zamieszkiwała dwór od 1853 do 1945 roku. To oni założyli browar, przyciągnęli inwestycje i nadali miastu gospodarczy impuls, którego echa słychać do dziś. Wewnątrz zachowała się sala konferencyjna w stylu Ludwika Filipa z oryginalnymi meblami — żywy fragment dawnego ziemiańskiego świata.

Dwadzieścia sześć tysięcy opowieści

Przez ponad pół wieku działalności muzeum zgromadziło około 26 000 eksponatów — historycznych, etnograficznych, artystycznych i fotograficznych. Do tego dochodzi własna biblioteka naukowa i rozbudowane zbiory archiwalne. Muzeum zorganizowało ponad 350 wystaw czasowych, ale to ekspozycje stałe stanowią jego serce.

Ekspozycja etnograficzna zabiera zwiedzających w podróż po kulturze ludowej Ziemi Limanowskiej — od strojów i obrzędów Lachów Limanowskich i Sądeckich, przez tradycje Zagórzan, aż po zwyczaje Górali Łąckich, zwanych Białymi Góralami. To mozaika grup etnicznych, które przez stulecia kształtowały tożsamość tego zakątka Beskidu.

Ekspozycja historyczno-artystyczna obejmuje oryginały królewskich przywilejów i dokumentów lokacyjnych od XVI do XVIII wieku — bezcenne pergaminy potwierdzające prawa miejskie Limanowej. Obok nich wiszą prace malarzy związanych z regionem: Maksymiliana Brożka, Kazimierza Kopczyńskiego i Antoniego Bieszczada.

Perły kolekcji

Dwa zbiory zasługują na szczególną uwagę. Pierwszy to apteka mgr Klementyny Bączkowskiej — kompletne wyposażenie apteki działającej od początku XIX do połowy XX wieku, z naczyniami, wagami, szufladami pełnymi łacińskich etykiet i zapachem dawnej farmacji, który zdaje się unosić między gablotami.

Drugi to największa w Polsce kolekcja dewizek — 359 sztuk tej unikatowej biżuterii regionalnej z XVIII–XX wieku. Dewizki, ozdobne zawieszki noszone przez kobiety na łańcuszku u pasa, to jedyny w swoim rodzaju fenomen kulturowy Ziemi Limanowskiej. Każda z nich to miniaturowe arcydzieło rzemiosła — z delikatnym grawerunkiem, kolorowym emalią lub wizerunkiem świętego. Nigdzie indziej w kraju nie zachował się tak obszerny i kompletny zbiór tych drobnych skarbów.

Ludzie, którzy ocalili pamięć

Muzeum nie powstało z dekretu — wyrosło z pasji konkretnych ludzi. Obok braci Gawronów i działaczy PTTK, kluczową postacią był Jan Wielek, który kierował placówką od 1975 roku — najpierw jako kierownik muzeum PTTK, a od 1987 roku jako dyrektor instytucji państwowej. Przez trzydzieści sześć lat budował kolekcję, organizował wystawy, poszerzał współpracę z darczyńcami i badaczami. Do grona współtwórców muzeum zaliczają się również Józef Staniszewski, Piotr Orzechowski, Andrzej Gibas, Adam Wojs, Antoni Górszczyk oraz Tadeusz Ociepka — ludzie, bez których te 26 tysięcy eksponatów nigdy nie trafiłoby pod dach Dworu Marsów.

Znaczenie dla regionu

Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej pełni dziś funkcję znacznie wykraczającą poza typową placówkę ekspozycyjną. Jest archiwum tożsamości regionu — miejscem, które łączy historię szlacheckich rodów z kulturą ludową beskidzkich wsi, królewskie dokumenty z codziennymi narzędziami pasterzy i rzemieślników. W czasach, gdy lokalne tradycje łatwo giną w szumie globalnej kultury, ta instytucja pozostaje kotwicą — przypomnieniem, skąd pochodzi społeczność Ziemi Limanowskiej i co ją definiuje.

Informacje praktyczne

Muzeum mieści się przy ul. Józefa Marka 13 w Limanowej i jest otwarte przez cały rok z wyjątkiem poniedziałków. Wstęp jest płatny. Aktualny program wystaw i godziny otwarcia można sprawdzić na stronie muzeum.limanowa.pl.

Ten artykuł powstał częściowo z inspiracji starymi fotografiami i nagraniami, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje prywatne wspomnienia do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — materiałów związanych z Muzeum Regionalnym Ziemi Limanowskiej i historią tego regionu? Jeśli posiadasz stare zdjęcia, filmy lub nagrania powiązane z tą instytucją, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc w ich zachowaniu dla przyszłych pokoleń.