Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius — sześćset lat wiedzy zamkniętej w murach

Wchodząc przez wąskie przejście z ulicy Jagiellońskiej w arkadowy dziedziniec Collegium Maius, czas zwalnia. Gotyckie krużganki z kryształowymi sklepieniami otaczają brukowany plac, a w centrum stoi kamienna studnia z 1517 roku, pamiętająca czasy, gdy profesorowie w togach przemierzali te korytarze w drodze na wykłady z astronomii i filozofii. To najstarszy budynek uniwersytecki w Polsce — i jedno z najcenniejszych muzeów akademickich w Europie.

Narodziny gmachu — od kamienicy po kolegium

Historia Collegium Maius sięga roku 1400, kiedy to król Władysław Jagiełło — za pieniądze zapisane przez swoją zmarłą żonę, królową Jadwigę — odkupił od krakowskiego rajcy Piotra Gerhardsdorfa kamienicę przy rogu ulic Świętej Anny i Jagiellońskiej. Ten akt darowizny na rzecz odnowionej Akademii Krakowskiej zapoczątkował proces, który trwał przez cały XV wiek: kolejne sąsiednie domy były skupowane i włączane w rozrastający się kompleks. Profesorowie mieszkali na piętrze, a na parterze odbywały się wykłady. Dwa pożary — w 1462 i 1492 roku — paradoksalnie przyczyniły się do powstania dzieła architektonicznego: zniszczone budynki połączono w jednolitą, późnogotycką całość z arkadowym dziedzińcem i krużgankami ze sklepieniami kryształowymi, które do dziś zachwycają zwiedzających.

Człowiek, który ocalił Collegium Maius

Bez Karola Estreichera muzeum w dzisiejszej formie mogłoby nie istnieć. W połowie XIX wieku Collegium Maius przeszło gruntowną przebudowę w stylu neogotyckim — oryginalny charakter budynku zniknął pod warstwą romantycznych dekoracji, a wnętrza zaadaptowano na siedzibę Biblioteki Jagiellońskiej. Gdy w 1940 roku biblioteka opuściła gmach, Estreicher dostrzegł szansę. Od 1949 roku kierował monumentalną restauracją, trwającą aż do 1964 roku, kiedy muzeum zostało oficjalnie otwarte. Usunął neogotyckie nawarstwienia, odsłonił gotyckie sklepienia i mury, przywracając budynkowi wygląd sprzed 1840 roku. Jako dyrektor muzeum w latach 1951–1976 stworzył ekspozycję, która oddaje ducha sześciu wieków nauki i kultury. Po nim stery przejął Stanisław Waltoś (1977–2011), a następnie Krzysztof Stopka, kierujący muzeum od 2012 roku.

Mroczny rozdział — okupacja i rabunek

Druga wojna światowa pozostawiła na zbiorach bolesne piętno. W obliczu zagrożenia kolekcje przeniesiono do piwnic Akademii Górniczo-Hutniczej, lecz nawet tam nie były bezpieczne. Niemieccy okupanci prowadzili systematyczny rabunek — skonfiskowane zabytki traktowano jako łup wojenny i przeznaczano na prezenty dla najwyższych rangą nazistów, w tym Hitlera, Hansa Franka i Hermanna Göringa. Odzyskiwanie utraconych dzieł trwało latami i stało się jednym z impulsów do formalnego powołania muzeum w 1946 roku — aby nigdy więcej te skarby nie pozostały bez instytucjonalnej ochrony.

Skarbiec wiedzy — kolekcje

Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego gromadzi dziś zbiory o imponującej rozpiętości, obejmujące ponad sześćset lat ludzkiej ciekawości.

Instrumenty naukowe — blisko 2 000 obiektów stanowi trzon kolekcji. Perłą jest arabski astrolabium z Kordoby, datowany na 1054 rok — najstarszy instrument naukowy w Polsce. Obok niego stoi torquetum i glob niebieski z końca XV wieku, dar profesora Marcina Bylicy z Olkusza. Oddzielną pozycję zajmuje słynny Globus Jagielloński — sfera armilarna z mechanizmem zegarowym z XVI wieku, na której po raz pierwszy zaznaczono kontury Ameryki. Zbiory obejmują też aparaturę do skraplania gazów z 1884 roku, instrumenty barokowego obserwatorium astronomicznego oraz przyrządy do matematyki, fizyki i chemii z XVIII–XX wieku.

Rzemiosło artystyczne — około 7 000 obiektów: wyroby złotnicze, tkaniny, ceramika, meble, naczynia cynowe i mosiężne, pozłacane brązy, a także insygnia rektorskie, w tym tak zwane berło królowej Jadwigi i gotyckie buławy rektorskie.

Grafika i fotografia — kolekcja graficzna liczy około 5 000 prac, w tym akwarele i rysunki artystów polskich, ryciny polskich i zagranicznych twórców z XV–XX wieku, a także największą w Polsce kolekcję rysunków Feliksa Topolskiego i Adama Hoffmana. Archiwum fotograficzne obejmuje około 35 000 negatywów dokumentujących przedwojenny Kraków — bezcenne świadectwo miasta, które częściowo odeszło.

Malarstwo i rzeźba — 21 dzieł malarstwa zachodnioeuropejskiego, wśród nich Venus i Amor Jana Massysa z 1561 roku, oraz kolekcja rzeźb od średniowiecza po czasy współczesne.

Klocki drzeworytnicze — unikatowy zbiór około 3 000 klocków do druku Biblii wittenberskiej z lat 1533–1534, łączący historię sztuki z historią drukarstwa.

Żywa instytucja, nie tylko pomnik

Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego to nie skansen przeszłości. W 2005 roku otwarto interaktywną wystawę „Świat zmysłów", eksplorującą receptory sensoryczne, zjawiska stereofoniczne i iluzje optyczne — dowód, że instytucja z XV-wiecznym rodowodem potrafi mówić językiem współczesnej nauki. Collegium Maius jest też miejscem oficjalnych uroczystości uniwersyteckich, konferencji i wydarzeń kulturalnych. Spacerując po historycznych salach wykładowych i komnatach profesorskich, zwiedzający mogą poczuć ciągłość intelektualnej tradycji, która łączy współczesny Uniwersytet Jagielloński z jego średniowiecznymi korzeniami.

Od 1978 roku Collegium Maius jest częścią krakowskiego Starego Miasta wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO — jeden z pierwszych obiektów na świecie uhonorowanych tym statusem. Muzeum mieści się przy ulicy Jagiellońskiej 15 w samym sercu Krakowa.

Pomysł na ten artykuł zrodził się częściowo z przypadku — kiedy ktoś przyniósł do digitalizacji stare rodzinne fotografie i nagrania, wśród nich znalazły się zdjęcia z krakowskich lat studenckich, z Collegium Maius w tle. To skłoniło nas do refleksji: ile jeszcze takich pamiątek leży w szufladach, na strychach, w pudełkach po butach — związanych z tym miejscem i jego historią? Jeśli posiadacie stare zdjęcia, filmy czy nagrania powiązane z Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc zachować je dla przyszłych pokoleń.