Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej — Żywa Pamięć Orawy

Kiedy schodzisz z drogi między Jabłonką a Nowym Targiem i skręcasz w wiejską aleję wysadzaną starymi lipami, czas zaczyna zwalniać. Powietrze pachnie drewnem i wilgotną trawą. Między koronami drzew widać poczerniałe od wieków dachy, a za nimi — ciszę, jakiej nie znajdziesz w żadnym mieście. To Zubrzyca Górna, serce Górnej Orawy, i miejsce, w którym od ponad siedemdziesięciu lat stoi pierwszy powojenny skansen w Polsce: Orawski Park Etnograficzny.

Dar rodu Moniaków

Początki muzeum sięgają nie lat pięćdziesiątych, lecz odważnej decyzji podjętej jeszcze przed wojną. W 1937 roku ostatni spadkobiercy szlacheckiego rodu Moniaków — Joanna Wilczkowa z domu Łaciak i jej brat Sándor Lattyak — przekazali Skarbowi Państwa swój rodowy dwór wraz z zabudowaniami i parkiem. Nieruchomość obejmowała czterohektarową działkę z dworem z 1784 roku, otoczonym potokami i starymi drzewami. Za formalną stroną darowizny stali Juliusz Zborowski, dyrektor Muzeum Tatrzańskiego, i krakowski konserwator Bogdan Treter — obaj widzieli w tym miejscu przyszłe serce orawskiej pamięci. Akt darowizny finalizowano 13 sierpnia 1937 roku. Nikt nie wiedział jeszcze, że minie prawie dwadzieścia lat, zanim wizja stanie się rzeczywistością.

Od ośrodka turystycznego do żywego muzeum

Kiedy 11 września 1955 roku otwarto Orawski Ośrodek Krajoznawczo-Turystyczny, skansen składał się zaledwie z dworu Moniaków i kilku zabudowań. Pierwszym przeniesionym obiektem była XVIII-wieczna karczma z Podwilka, która przez lata służyła jednocześnie jako schronisko PTTK. Ale prawdziwą duszą rozrastającego się muzeum stała się dr Wanda Jostowa — etnografka, kustoszka od 1955 roku, a od 1974 pierwsza dyrektorka formalnie powołanej instytucji. To dzięki jej determinacji i wiedzy z pojedynczego dworu wyrosła kompletna orawska wieś.

W latach osiemdziesiątych do parku włączono niewielki skansen z Sidziny, założony jeszcze w latach sześćdziesiątych przez Adama Leśniaka. W 1993 roku zarządca Eugeniusz Moniak zainicjował budowę drugiego sektora. Krok po kroku, budynek za budynkiem, park rozrósł się do ponad 60 obiektów rozlokowanych na blisko 12 hektarach, z 36 stałymi ekspozycjami opowiadającymi o historii, architekturze, kulturze materialnej i duchowej Górnej Orawy.

Co chroni park

Najcenniejszym zabytkiem jest sam dwór Moniaków — stojący w tym samym miejscu od ponad czterystu lat, łączący w architekturze i wyposażeniu cechy kultury chłopskiej i szlacheckiej. W jego wnętrzach odtworzono salon, alkierzyk i kancelarię. Ale park to nie tylko dwór.

Między wiekowymi drzewami stoją chałupy i zagrody reprezentujące różne epoki i poziomy zamożności, lamusy, piwnice, karczma, olejarnia z Lipnicy Małej, kuźnie, folusz, farbiarnia, młynotartak i szałasy pasterskie. Jest tu także XVII-wieczny kościół pw. Matki Boskiej Śnieżnej oraz XIX-wieczna szkoła z Lipnicy Wielkiej. Każdy budynek to osobny rozdział — o tym, jak się jadło, modliło, pracowało i świętowało na Orawie, zanim nowoczesność zmieniła krajobraz na zawsze.

Sceneria, która przyciąga filmowców i badaczy

Autentyczność Orawskiego Parku Etnograficznego docenili nie tylko muzealicy. To właśnie tu kręcono kultowy serial Janosik, Ród Gąsieniców, sceny do Ogniem i mieczem Jerzego Hoffmana i serial Marusarz. Tatrzański orzeł. Park od lat wydaje „Rocznik Orawski" (od 1997) i prowadzi archiwum fotoetnograficzne, gromadzące tysiące obrazów dokumentujących życie codzienne góralorawskich społeczności.

Co roku park ożywa podczas Święta Borówki — folklorystycznego festiwalu, który ściąga tłumy na degustacje, muzykę i pokazy rzemiosła. Warsztaty edukacyjne, wystawy czasowe i programy dla dzieci sprawiają, że skansen nie jest skamieliną, lecz żywym miejscem, w którym przeszłość i teraźniejszość stykają się każdego dnia.

Znaczenie dla Orawy i Polski

Orawski Park Etnograficzny to nie tylko najstarszy powojenny skansen w Polsce. To jedyna instytucja, która w sposób tak kompletny dokumentuje kulturę Górnej Orawy — regionu pogranicznego, przez wieki dzielonego między Polskę, Węgry i Słowację. Gwara orawska, architektura, obrzędowość, pasterstwo — wszystko to istnieje tu w formie, która pozwala dotknąć, zobaczyć i zrozumieć, a nie jedynie przeczytać na tablicy informacyjnej. Nagroda Sybilla z 1999 roku i Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis" przyznany w 2025 roku potwierdzają, że Zubrzyca Górna to jedno z najważniejszych miejsc pamięci kulturowej w Małopolsce.

Odwiedź Zubrzycę

Park mieści się w Zubrzycy Górnej (34-484), w samym sercu Beskidu Żywieckiego, przy trasie łączącej Nowy Targ z Jabłonką. Aktualne godziny otwarcia i ceny biletów znajdziesz na stronie orawa.eu.

Ten artykuł powstał częściowo pod wpływem starych fotografii i nagrań, które wyszły na jaw, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów leży na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — i ile z nich może mieć związek z Orawskim Parkiem Etnograficznym w Zubrzycy Górnej? Jeśli posiadasz stare nośniki związane z tą instytucją lub regionem Orawy, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc ocalić je dla przyszłych pokoleń.