Wieża rycerska w Witkowie — gotycki strażnik na rubieżach Łużyc

Kiedy droga z Szprotawy skręca ku zachodowi i wjeżdża się w ciszę pól otaczających Witków, trudno się spodziewać, że za kurtynami starych drzew i zarośniętą fosą kryje się jeden z najlepiej zachowanych gotyckich zespołów obronnych w zachodniej Polsce. A jednak — kamienna wieża wyłania się spomiędzy zieleni jak milczący świadek siedmiu stuleci, z murami grubymi na ponad metr i ceramicznymi dzbanami wmurowanymi w ściany, które ongiś wzmacniały akustykę, pozwalając rycerzowi podsłuchiwać, co dzieje się przy bramie. To miejsce, w którym architektura obronna splata się z sacrum gotyckich polichromii — i gdzie historia wciąż jest dosłownie odkopywana spod ziemi.

Początki — rycerskie gniazdo rodu von Nechern

Wieża rycerska w Witkowie powstała w drugiej połowie XIV wieku, wzniesiona prawdopodobnie przez ród von Nechern — niewielki, lecz ambitny śląsko-łużycki klan szlachecki, który potrzebował siedziby zdolnej pełnić jednocześnie funkcję mieszkalną i obronną. Wybór lokalizacji nie był przypadkowy: strumień Młynkówka dostarczał wody do fosy otaczającej założenie, a położenie na szlaku między Szprotawą a Żaganiem gwarantowało strategiczne znaczenie. Wieża, wzniesiona z kamienia polnego i cegły na planie zbliżonym do kwadratu o boku około jedenastu metrów, stanowiła rdzeń późniejszego zespołu zamkowego — jego najstarszy i najtrwalszy element, który przetrwał wszystko, co miało nadejść.

Epoka Warnsdorfów — złoty wiek zamku

Najważniejszy rozdział w dziejach witkowskiego zamku otworzył się po 1419 roku, kiedy siedzibę objął łużycki ród von Warnsdorf. To właśnie pod ich rządami wieża obronna przeobraziła się w pełnoprawny zespół zamkowy: wzniesiono kamienno-ceglane mury obronne sięgające dziewięciu metrów ponad lustro fosy, zbudowano bramę wjazdową z mostem zwodzonym od strony południowej, a samo wnętrze zyskało reprezentacyjny charakter. Najcenniejszym dziedzictwem tego okresu są gotyckie polichromie zdobiące Salę Rycerską na pierwszym piętrze wieży, datowane na połowę XV stulecia. Malowidła przedstawiają postacie ludzkie, ptaki, scenę Ukrzyżowania oraz — co czyni je wyjątkowymi — scenę zaślubin Nickela II von Warnsdorfa, ówczesnego pana na Witkowie. To jedno z nielicznych zachowanych w Polsce gotyckich malowideł świeckich w obiekcie obronnym.

Warnsdorfowie władali Witkowem aż do 1548 roku — ponad sto trzydzieści lat. To im zamek zawdzięcza swój architektoniczny szczyt: obwarowaną rezydencję z fosą, bramą, bastionami i akustycznym systemem podsłuchowym — ceramicznymi dzbanami wmurowanymi w strop pierwszego piętra, które wzmacniały dźwięk dochodzący z bramy, pozwalając obrońcom na bieżąco monitorować, kto zbliża się do zamku.

Renesansowa przebudowa i powolny upadek

Po przejęciu majątku jako „lenno wymarłe" przez księcia Maurycego Saskiego, a następnie jego zakupie około 1552 roku przez Fabiana von Schönäicha, zamek przeszedł renesansową modernizację. Dobudowano cztery dwukondygnacyjne bastiony, nadając zespołowi kształt, którego relikty czytelne są do dziś. Jednak już w 1664 roku źródła opisują zamek jako opuszczony. W 1687 roku właścicielem został Georg Christoph von Proskau, lecz długi zmusiły go do sprzedaży majątku miastu Szprotawa w 1730 roku. Od XIX stulecia wieżę zamieszkiwali robotnicy rolni — zamek służył już nie rycerzom, lecz chłopom, stopniowo tracąc dawną godność.

Przetrwać XX wiek

Koniec drugiej wojny światowej przyniósł całkowite opustoszenie. Witków, wcześniej Wittgendorf, znalazł się w granicach Polski — dawni mieszkańcy odeszli, a zamek pozostał bez opiekuna. W latach siedemdziesiątych zawalił się dach wieży, odsłaniając wnętrza na działanie deszczu, mrozu i roślinności. Prawdziwym cudem okazała się interwencja konserwatorów w 1982 roku, którzy zdołali zabezpieczyć gotyckie polichromie na pierwszym piętrze, zanim żywioły zniszczyłyby je bezpowrotnie. W latach 1984–2000 wieżę zamieszkiwał kustosz zabytku, lecz po jego odejściu budowla ponownie popadła w ruinę.

Odrodzenie — od 2018 roku

Przełom nastąpił, gdy w 2018 roku zamek trafił w ręce prywatnych właścicieli, którzy podjęli się jego gruntownej odbudowy. Odtworzono dach wieży z gontem, przeprowadzono badania archeologiczne i architektoniczne piwnic, a Sala Rycerska z piętnastowiecznymi polichromiami została ponownie udostępniona zwiedzającym. Dziś można zobaczyć gotyckie malowidła ścienne — postacie ludzkie, ptaki, scenę Ukrzyżowania i zaślubin Nickela II von Warnsdorfa — a także wejść do komnat ponad Salą Rycerską. Prace trwają nadal: piwnice wieży z XIV i bramy z XV wieku czekają na pełne udostępnienie, podobnie jak pomieszczenia parteru.

Dlaczego Witków ma znaczenie

Wieża rycerska w Witkowie to rzadkość na skalę ogólnopolską — niemal kompletnie zachowany gotycki zespół obronny z wieżą mieszkalną, murami, fosą, bastionami i bramą wjazdową. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków (nr 237, wpis wieży z 1961, zespołu z 1963 roku). Ale jego znaczenie wykracza poza architekturę. Gotyckie polichromie Sali Rycerskiej, łączące ikonografię sakralną ze sceną świecką zaślubin, stanowią unikatowe świadectwo życia codziennego i aspiracji średniowiecznej szlachty łużyckiej. Ceramiczne dzbany akustyczne wmurowane w stropy to z kolei fascynujący przykład średniowiecznej inżynierii dźwięku — rozwiązanie znane z nielicznych obiektów w Europie Środkowej.

Jak dotrzeć

Zamek znajduje się we wsi Witków w gminie Szprotawa, w powiecie żagańskim województwa lubuskiego. Kontakt z obecnymi właścicielami: tel. +48 739-929-911, e-mail: kontakt@zamek-rycerski.pl, strona internetowa: zamek-rycerski.pl.

Ten artykuł powstał częściowo z inspiracji starymi fotografiami i nagraniami, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — materiałów związanych z Wieżą rycerską w Witkowie i jej okolicami? Jeśli ktokolwiek posiada stare zdjęcia, filmy lub nagrania związane z tym miejscem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc je zachować dla przyszłych pokoleń.