Żnińska Kolej Wąskotorowa / Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie

Żnińska Kolej Wąskotorowa i Muzeum Ziemi Pałuckiej — strażnicy pamięci Pałuk

Słychać ją, zanim się ją zobaczy. Najpierw cichy gwizd, potem rytmiczne dudnienie na szynach, a wreszcie — zza zakrętu wyłania się parowóz, ciągnąc za sobą sznur drewnianych wagonów przez pałucki krajobraz jezior i łagodnych wzgórz. Żnińska Kolej Wąskotorowa to nie eksponat za szybą. To żywa historia, która nadal oddycha parą i pachnie smarami.

Jej opowieść sięga końca XIX wieku, kiedy ta część Wielkopolski znajdowała się pod pruskim zaborem. W 1894 roku niemieckie wojskowe oddziały kolejowe z Berlina rozpoczęły budowę sieci kolei wąskotorowej o rozstawie szyn zaledwie 600 mm. Wybór tak wąskiego toru nie był przypadkowy — obniżał koszty budowy i pozwalał trasie wić się między licznymi jeziorami Pojezierza Gnieźnieńskiego. Pierwszy odcinek z Żnina do Rogowa, długości 31,8 km, oddano do użytku 1 lipca 1894 roku. Kolej miała służyć przede wszystkim rolnictwu — transportowi zboża i buraków cukrowych do żnińskiej cukrowni.

Photo: Unknown authorUnknown author, Public domain. Source

1894 Otwarcie pierwszego odcinka Żnin–Rogowo (1 lipca). Początek sieci kolei wąskotorowej na Pałukach.

1895 Przedłużenie trasy z Rogowa do Ośna (9 czerwca). Sieć sięga dalej na południe.

1908 Otwarcie odnogi Rydlewo–Ostrówce (7 czerwca), łączącej kolejne wsie z siecią.

1911 Uruchomienie odgałęzienia do Obiecanowa (18 października). Sieć osiąga blisko 80 km.

1962 Całkowite zawieszenie ruchu pasażerskiego. Kolej przegrywa z rozwijającym się transportem drogowym.

1972 Otwarcie Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji (1 października) — pierwszego tego typu muzeum w Polsce.

1976 Wznowienie ruchu turystycznego na 12-kilometrowym odcinku Żnin–Wenecja–Biskupin–Gąsawa.

2009 Prywatyzacja — Żnińska Kolej Dojazdowa Sp. z o.o. staje się pierwszą sprywatyzowaną kolejką wąskotorową w Polsce.

Do 1911 roku sieć rozrosła się do imponujących rozmiarów. Trzy trasy — główna południowa przez Wenecję i Biskupin aż do Ośna, zachodnia do Ostrówiec i wschodnia do Obiecanowa — tworzyły pajęczynę połączeń o łącznej długości blisko 80 kilometrów. Pociągi, ciągnięte przez jedną z dziesięciu parowozów, toczyły się z prędkością 20–25 km/h, co dziś wydaje się żółwim tempem, ale wówczas było rewolucją dla odciętych od świata wsi Pałuk. Stacja w Żninie stanowiła węzeł przesiadkowy z koleją normalnotorową, otwierając mieszkańcom regionu drogę do Gniezna i dalej.

Photo: Stanisław J. Radziński (pl.wiki - en.wiki), CC BY-SA 2.5. Source

Dwie wojny światowe odcisnęły na kolei głębokie piętno. W 1938 roku zawieszono połączenie do Ostrówiec, wznowione w trakcie okupacji w 1943 roku i ponownie zamknięte po wojnie. Rosnąca konkurencja transportu samochodowego w latach powojennych okazała się ciosem nie do odparowania. W 1962 roku PKP definitywnie zawiesiło przewozy pasażerskie. W latach 1972–1978 rozebrano 16,7 km torów. Wydawało się, że żnińska ciuchcia odejdzie w zapomnienie.

Tak się jednak nie stało — i to dzięki ludziom, którzy rozumieli, że lokomotywa to nie tylko maszyna, ale nośnik zbiorowej pamięci. 1 października 1972 roku w Wenecji, malowniczej wsi nad Jeziorem Biskupińskim, otwarto Muzeum Kolei Wąskotorowej — pierwsze takie muzeum w Polsce. Dziś jest uważane za jedno z największych muzeów kolei wąskotorowej o rozstawie 600 mm w Europie. Cztery lata później, w 1976 roku, wznowiono ruch turystyczny na dwunastokilometrowym odcinku z Żnina przez Wenecję i Biskupin do Gąsawy — trasa, która wiedzie obok legendarnego grodziska biskupińskiego, jednego z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce.

Photo: Radosław Drożdżewski (Zwiadowca21), CC BY-SA 3.0. Source

Muzeum w Wenecji gromadzi ponad 70 eksponatów, w tym 17 parowozów, 2 lokomotywy spalinowe wyprodukowane w Poznańskich Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego, drezynę ręczną i drezynę motorową, a także wagony pasażerskie, towarowe i pocztowe. Najstarszym skarbem kolekcji jest parowóz T 531 z 1899 roku, wyprodukowany przez berlińską fabrykę Orenstein & Koppel, pozyskany przez muzeum w 1978 roku. Prawdziwą gwiazdą jest jednak Px38-805 — parowóz zbudowany w 1938 roku w Pierwszej Fabryce Lokomotyw w Chrzanowie, który w 2002 roku otrzymał imię „Leon" na cześć wieloletniego przewodnika muzealnego Leona Lichocińskiego. Oprócz taboru na terenie muzeum można zobaczyć odtworzoną poczekalnię, budkę dróżnika z rogatką, żuraw wodny do napełniania kotłów, obrotnicę i rozjazdy — całą infrastrukturę, która kiedyś tworzyła krwioobieg pałuckiej kolei.

Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji to oddział większej instytucji — Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie, które jest strażnikiem całego dziedzictwa kulturowego regionu Pałuk. Główna siedziba mieści się w dawnym magistracie przy Placu Wolności 1 — okazałym budynku z czerwonej cegły wzniesionym w 1906 roku, który pierwotnie służył jako siedziba władz miejskich. Od połowy lat 90. XX wieku budynek gości stałe wystawy poświęcone etnografii Pałuk — z bogatymi zbiorami dokumentującymi codzienne życie regionu na przełomie XIX i XX wieku — oraz dziejom żnińskiego drukarstwa, z dumą przypominając, że to właśnie w Żninie narodziła się polska prasa kolorowa. W podziemiach mieści się unikalne Muzeum Sportów Motorowodnych.

Photo: Almondox, CC BY 3.0. Source

Drugim filarem muzeum jest XV-wieczna baszta — dawna wieża ratuszowa na żnińskim rynku. W jej wnętrzach odtworzono zbrojownię, salę posiedzeń rajców miejskich i skarbiec, a także prezentowane są znaleziska z badań archeologicznych prowadzonych na żnińskim rynku. Galeria im. Tadeusza Małachowskiego dopełnia ofertę, goszcząc wystawy czasowe twórców związanych z regionem. Do oddziałów muzeum należy też zamek w Wenecji z ekspozycją machin oblężniczych — wszystko to tworzy spójny szlak, wpisujący się w legendarny Szlak Piastowski.

Znaczenie tych instytucji wykracza daleko poza lokalne ramy. Żnińska Kolej Wąskotorowa to żywy dokument epoki, w której sieć wąskotorówek kształtowała życie gospodarcze polskiej prowincji. W 2017 roku kolejka przewiozła ponad 100 000 pasażerów — dowód, że autentyczność i klimat potrafią przyciągnąć tłumy w erze szybkich kolei i tanich lotów. Muzeum Ziemi Pałuckiej natomiast chroni tkankę kulturową regionu, który przez wieki był świadkiem kluczowych momentów polskiej historii — od wczesnośredniowiecznego grodziska w Biskupinie po narodziny polskiego drukarstwa kolorowego.

Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie (ul. Plac Wolności 1, 88-400 Żnin, tel. 52 302 02 93) wraz z oddziałem w Wenecji zaprasza zwiedzających przez cały rok. Turystyczne przejazdy kolejką odbywają się sezonowo, zazwyczaj od końca kwietnia do końca sierpnia, z możliwością rezerwacji grupowej poza sezonem. Trasa prowadzi przez jedne z najpiękniejszych krajobrazów Pojezierza Gnieźnieńskiego — z okien wagonów widać taflę jeziora, ruiny gotyckiego zamku w Wenecji i drogę do biskupińskiego grodziska.

Ten artykuł powstał częściowo z inspiracji starymi fotografiami i nagraniami, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — materiałów związanych z żnińską kolejką i historią Pałuk? Jeśli ktokolwiek posiada stare zdjęcia, filmy czy nagrania związane z tą niezwykłą koleją lub Muzeum Ziemi Pałuckiej, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc w ich zachowaniu dla przyszłych pokoleń.