Pałac Książęcy w Mantui — cztery wieki władzy, sztuki i pamięci

Wyobraź sobie, że stoisz na Piazza Sordello w samym sercu Mantui — lombardzkiego miasta otoczonego z trzech stron wodami jeziora Mincio. Przed tobą piętrzy się fasada, za którą kryje się nie jeden budynek, lecz całe kamienne miasto w mieście: ponad pięćset komnat, piętnaście dziedzińców, ogrody zawieszone dwanaście metrów nad ziemią i kaplica, w której kiedyś odprawiano nabożeństwa wyłącznie dla książęcego dworu. To Palazzo Ducale — Pałac Książęcy — jedna z największych rezydencji monarszych w Europie, ustępująca powierzchnią jedynie Watykanowi, Luwrowi i Wersalowi.

Jego historia nie jest opowieścią o jednym budynku wznoszonym według jednego planu. To raczej kronika ambicji — pisana przez cztery stulecia cegłą, freskami i złotem przez ród Gonzagów, dynastię, która uczyniła z prowincjonalnej Mantui jedno z najjaśniejszych ognisk renesansu.

Początki: zanim przyszli Gonzagowie

Najstarszy trzon kompleksu — Palazzo del Capitano i przyległa Magna Domus — powstał pod koniec XIII wieku z woli rodziny Bonacolsi, ówczesnych władców Mantui. To oni wznieśli przy głównym placu miasta pierwsze reprezentacyjne budowle, łącząc je monumentalnym portykiem. Jednak ich panowanie trwało zaledwie kilka dziesięcioleci. W sierpniu 1328 roku Luigi Gonzaga — przy wsparciu mediolańskich Viscontich — obalił swojego szwagra Rinaldo Bonacolsiego i objął władzę nad miastem. Nikt nie podejrzewał, że ten zamach stanu otworzy epokę trwającą niemal czterysta lat.

Złoty wiek Gonzagów

Pod rządami Gonzagów Mantua z prowincjonalnego grodu przeobraziła się w miasto-arcydzieło. Kolejni władcy — najpierw jako panowie, od 1432 roku jako markizowie, wreszcie od 1530 roku jako książęta — przyciągali najwybitniejszych artystów epoki. Leon Battista Alberti projektował kościoły w mieście. Giulio Romano, uczeń Rafaela, wznosił Corte Nuovą i budował legendarne Palazzo Te. Pisanello pokrywał ściany scenami z legend arturiańskich — freski te, zapomniane na wieki, odkryto dopiero w latach 1965–1970.

Ale nic w całym kompleksie nie dorównuje Camera degli Sposi — Komnacie Małżonków — namalowanej przez Andreę Mantegnę w latach 1465–1474 w wieży Castello di San Giorgio. Na ścianach Mantegna uwiecznił sceny z życia dworu markiza Ludovica II: spotkania rodzinne, momenty intymne, dostojników i psy myśliwskie. Na suficie — słynne oculo, iluzjonistyczny otwór w sklepieniu, przez który spoglądają w dół aniołki i dworskie damy. Ten malowidło-żart, wykonany z brawurową znajomością perspektywy, był rewolucją — pierwszy raz w historii sztuki sufit udawał otwarte niebo.

Komnaty, które opowiadają

Pałac Książęcy to labirynt, w którym każda sala nosi imię i charakter. Sala dello Zodiaco skrywa na suficie rydwan Diany ciągniony przez psy wśród konstelacji — dzieło Lorenza Costy Młodszego z lat 1579–1580. Galleria della Mostra, o szerokości siedmiu i długości sześćdziesięciu czterech metrów, była kiedyś największą galerią wystawową rezydencji. Sala degli Specchi — Sala Zwierciadeł — służyła niegdyś jako komnata muzyczna, w której dźwięk odbijał się od luster i złoceń, wypełniając przestrzeń echem.

Na osobną wzmiankę zasługuje studiolo Izabeli d'Este — markizy, kolekcjonerki i jednej z najpotężniejszych kobiet renesansu. W swoim prywatnym gabinecie zgromadziła dzieła Mantegni, Perugina i Correggia. Dziś większość z nich wisi w Luwrze, ale samo pomieszczenie wciąż oddycha duchem kobiety, która dyktowała artystom, co mają malować.

Nad kompleksem unoszą się ogrody zawieszone — zbudowane dwanaście metrów nad poziomem gruntu, obsadzone niegdyś ziołami leczniczymi w tzw. Ogrodzie Simpliciów. W epoce habsburskiej dobudowano tam elegancki Caffehaus — pawilon, w którym pito kawę z widokiem na jeziora okalające miasto.

Upadek i odrodzenie

Rok 1630 przyniósł katastrofę. Armie cesarskie splądrowały Mantuę w jednym z najkrwawszych epizodów wojny trzydziestoletniej. Biblioteka pałacowa została zniszczona. Kolekcja — licząca około dwóch tysięcy obrazów i dwadzieścia tysięcy przedmiotów — uległa rozproszeniu po całej Europie. Część wywieziono do Wiednia, część sprzedano już wcześniej, w 1627 roku, królowi Anglii Karolowi I. Gdy w 1707 roku ostatni książę Ferdynand Karol Gonzaga-Nevers opuścił Mantuę, rezydencja była cieniem dawnej świetności.

Pod rządami Habsburgów pałac pełnił funkcje wojskowe — w wieżach Castello di San Giorgio więziono włoskich patriotów w XIX wieku. Dopiero na przełomie wieków rozpoczęto prace renowacyjne, a w 1915 roku Palazzo Ducale oficjalnie stało się muzeum państwowym. Dziś odwiedza je blisko trzysta tysięcy osób rocznie.

Dlaczego to miejsce ma znaczenie

Pałac Książęcy w Mantui nie jest po prostu wielki. Jest świadectwem tego, czym może stać się miasto, gdy ambitna dynastia postawi na kulturę zamiast na podbój. Gonzagowie nie byli największymi wojownikami — ale kolekcjonowali najlepszych artystów, kompozytorów i architektów swojej epoki. Ich spuścizna przetrwała splądrowania, wojny i wieki zaniedbań. Camera degli Sposi Mantegni przeżyła trzęsienie ziemi w 2012 roku i po trzech latach renowacji ponownie otworzyła się dla zwiedzających w kwietniu 2015. Ten fresk — jak sam pałac — okazał się trudniejszy do zniszczenia, niż ktokolwiek przypuszczał.

Ten artykuł powstał częściowo dzięki starym fotografiom i nagraniom, które wyszły na światło dzienne, gdy ktoś przyniósł do digitalizacji swoje rodzinne wspomnienia. Skłoniło nas to do refleksji — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — materiałów związanych z Pałacem Książęcym i innymi miejscami, które kształtowały naszą historię? Jeśli posiadasz stare nośniki — zdjęcia, filmy, nagrania — związane z tym lub innymi zabytkowymi miejscami, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc w ich zachowaniu dla przyszłych pokoleń.