Park Etnograficzny w Tokarni — żywa pamięć świętokrzyskiej wsi

Wiatr niesie zapach świeżo skoszonej trawy i starego drewna. Pod stopami skrzypi żwirowa ścieżka wiodąca między chałupami krytymi strzechą, a gdzieś w oddali słychać szum Czarnej Nidy. W powietrzu unosi się coś nieuchwytnego — wrażenie, że czas tutaj zatrzymał się gdzieś między XVIII a XX wiekiem. To Park Etnograficzny w Tokarni, jedno z najważniejszych muzeów na wolnym powietrzu w Polsce, rozłożone na 65 hektarach malowniczej doliny u stóp Gór Świętokrzyskich.

Jak to się zaczęło

Idea stworzenia skansenu w regionie świętokrzyskim narodziła się na początku lat siedemdziesiątych XX wieku. W 1971 roku profesor Roman Reinfuss — wybitny etnograf z Pracowni Badania Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk — opracował założenia merytoryczne i naukowe przyszłej ekspozycji. Jego wizja była ambitna: uratować przed zagładą ginące drewniane budownictwo regionu kieleckiego i odtworzyć je w jednym miejscu, tworząc żywą lekcję historii. W 1976 roku Park Etnograficzny został formalnie powołany jako oddział Muzeum Wsi Kieleckiej, a już rok później — w 1977 roku — otworzył podwoje dla pierwszych zwiedzających.

Pięć światów pod jednym niebem

Tym, co wyróżnia Park Etnograficzny w Tokarni spośród innych polskich skansenów, jest przemyślany podział na pięć sektorów, z których każdy opowiada inną historię regionu. Sektor miasteczkowy odtwarza klimat małego świętokrzyskiego miasteczka — z kościołem, kramami i atmosferą targowego dnia. Sektor wyżynny prezentuje zagrody, wiatraki i kuźnię, dokumentując twardy żywot rolników na wyżynie kieleckiej. Sektor dworsko-folwarczny z modrzewiowym dworem z Suchedniowa z XIX wieku przywołuje świat drobnej szlachty. Sektor świętokrzyski to zagrody i kapliczki typowe dla samego serca Gór Świętokrzyskich. Wreszcie sektor lessowy — z młynami wodnymi i pokazami wypalania węgla drzewnego oraz wytopu smoły — odsłania przemysłową stronę wiejskiego życia.

Skarby z drewna i pamięci

Wśród 38 zespołów zabudowań znajdują się prawdziwe perły polskiej architektury drewnianej, datowane od XVII do pierwszej połowy XX wieku. Bezsprzeczną gwiazdą kolekcji jest barokowy kościół z Rogowa z 1763 roku — jego ciemne drewniane ściany i rzeźbione ołtarze przenoszą odwiedzających w czasy, gdy wiara i rzemiosło splatały się w jedno. Równie wyjątkowy jest modrzewiowy dwór z Suchedniowa, emanujący spokojem dziewiętnastowiecznej szlacheckiej prowincji.

Park kryje także unikat na skalę krajową: w pełni wyposażony gabinet i mieszkanie małomiasteczkowego lekarza z okresu międzywojennego — jedyna taka ekspozycja w Polsce. Wchodząc do środka, można niemal usłyszeć szelest recept i poczuć zapach jodyny. W Organistówce z Bielin z połowy XIX wieku odtworzono wnętrze dawnej apteki, a w kolejnych budynkach działają kompletne warsztaty stolarza, kowala, garncarza, koszykarza i szewca.

Osobne miejsce w zbiorach zajmuje kolekcja prac Jana Bernasiewicza, ludowego rzeźbiarza, którego drewniane figury uchwycają ducha świętokrzyskiej religijności i codzienności. Obok jego dzieł prezentowana jest twórczość jego żony, poetki Marii Bernasiewicz — co czyni z tej ekspozycji rzadki portret artystycznej rodziny z polskiej prowincji.

Znaczenie dla regionu i przyszłość

Park Etnograficzny w Tokarni to znacznie więcej niż zbiór starych budynków. To archiwum codziennego życia pokoleń — ich pracy, wierzeń, rzemiosła i pomysłowości. Każda chałupa, każdy warsztat, każdy sprzęt domowy opowiada historię ludzi, którzy kształtowali krajobraz regionu świętokrzyskiego na przestrzeni stuleci. Docelowo park ma pomieścić aż 120 obiektów — co oznacza, że jego misja ratowania dziedzictwa wciąż trwa i daleka jest od zakończenia.

Skansen leży przy trasie Kielce–Kraków, zaledwie 8 kilometrów za Chęcinami, co czyni go idealnym przystankiem zarówno dla rodzin z dziećmi, jak i dla miłośników historii szukających autentycznego kontaktu z przeszłością. Dwadzieścia hektarów lasu otaczającego ekspozycję sprawia, że wizyta jest równocześnie spacerową przygodą na łonie natury.

Ten artykuł powstał częściowo dzięki starym fotografiom i nagraniom, które wyszły na światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do zastanowienia — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — i ile z nich ma związek z Parkiem Etnograficznym w Tokarni lub miejscami, które on chroni? Jeśli posiadasz stare zdjęcia, filmy czy nagrania związane z tym regionem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc ocalić je dla przyszłych pokoleń.