Pałac Alexandrinum — historia królewskiego majątku na mazowieckich równinach

Wystarczy zjechać kilkadziesiąt kilometrów na wschód od Warszawy, w stronę Poświętnego, by poczuć, jak zmienia się rytm krajobrazu. Płaskie łąki, stare aleje lipowe, cisza przerywana jedynie szumem wiatru w koronach dębów. I nagle — za zakrętem drogi przez Krubki-Górki — wyłania się pałac. Jasna fasada, symetryczne skrzydła, park sięgający daleko poza horyzont wzroku. To Alexandrinum — miejsce, które przez niemal trzy stulecia było świadkiem wielkich losów i cichych tragedii polskiej historii.

Folwark Górki — szlacheckie korzenie

Historia tego miejsca zaczyna się w połowie XVIII wieku, gdy na wschodnim krańcu wsi Krubki-Górki założono park, stanowiący centrum szlacheckiego folwarku. Wówczas powstał pierwszy drewniany dwór — budynek skromny, ale solidny, który przetrwał ponad sto pięćdziesiąt lat. Majątek liczył kilkaset hektarów urodzajnej mazowieckiej ziemi. Pod koniec XVIII stulecia dobra przeszły w ręce rodziny ostatniego króla Polski — Stanisława Augusta Poniatowskiego. To właśnie tu, w cieniu starych drzew, zaczęła się historia, która nadała temu miejscu imię pamiętane do dziś.

Najbardziej znanym właścicielem Krubek-Górek został Stanisław Grabowski (1780–1845), nieślubny syn króla Poniatowskiego i Elżbiety Grabowskiej. Grabowski nie był jedynie arystokratą z urodzenia — w grudniu 1820 roku, mając czterdzieści lat, objął stanowisko Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa Kongresowego, które piastował do 1831 roku. Był człowiekiem wykształconym, ambitnym i niezwykle dobrze usieciowanym w europejskiej polityce. Pod jego rządami dwór w Krubkach-Górkach stał się miejscem spotkań najważniejszych postaci epoki.

To dzięki przyjaźni Grabowskiego z carem Aleksandrem I Pawłowiczem — tytularnym Królem Polski, zwycięzcą wojny 1812 roku i założycielem Uniwersytetu Warszawskiego — majątek zyskał swoją nazwę: Alexandrinum. Gościł tu również Wielki Książę Konstanty Pawłowicz, brat cara i dowódca Wojska Polskiego w latach 1815–1830, który poślubił polską szlachciankę Joannę Grudzińską. Na cześć obu braci nazwano dwa najstarsze dęby w parku — „Aleksander" i „Konstanty". Dąb Konstanty stoi do dziś. Aleksander został wyrwany z korzeniami przez burzę w 2007 roku — jakby historia sama dokonywała swoich rozliczeń.

Hubal — ostatni kawalerzysta w Alexandrinum

Jednym z najbardziej przejmujących rozdziałów historii tego miejsca jest epizod z 28 września 1939 roku. Tego dnia do majątku sióstr Arkuszewskich w Krubkach-Górkach przybył major Henryk Dobrzański, legendarny „Hubal", na czele żołnierzy 110. i 107. Rezerwowego Pułku Ułanów. Właśnie tego dnia dotarła do niego wiadomość o kapitulacji Warszawy. Można sobie wyobrazić tę scenę — zmęczeni jeźdźcy, konie przy korycie, a w powietrzu wiadomość, która zmienia wszystko.

Hubal nie złożył broni. Jako jedyny oficer Wojska Polskiego kontynuował walkę partyzancką przez całą zimę 1939/1940, stając się symbolem niepokorności. Zginął 30 kwietnia 1940 roku w potyczce pod Anielinem. Jego ciała nigdy oficjalnie nie odnaleziono. Pośmiertnie odznaczony Wielkim Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski, pozostaje jedną z najbardziej tragicznych i heroicznych postaci polskiego września. Od 2002 roku — symbolicznie, od początku nowej ery Alexandrinum — co roku we wrześniu i październiku odbywają się tu uroczystości upamiętniające jego postać.

Płomień i popiół — sierpień 1944

Pięć lat po wizycie Hubala przyszła zagłada. W sierpniu 1944 roku, podczas jednej z największych bitew pancernych na ziemiach polskich, stary dwór w Krubkach-Górkach stanął w płomieniach. Wojska 3. Korpusu Pancernego Gwardii starły się tu z siłami niemieckimi na przedpolach Warszawy. Drewniany dwór, pamiętający jeszcze czasy Grabowskiego, nie przetrwał. To, co ocalało, posłużyło później jako lokalna szkoła — ale duch miejsca gasł z każdym rokiem.

Reforma rolna przyniosła parcelację majątku. Park upaństwowiono. Przez dekady poddawał się powolnej degradacji — zarośnięty, zaniedbany, zapomniany. W 1988 roku powrócił w ręce prywatne, ale to nie wystarczyło, by odwrócić bieg czasu. Potrzeba było kogoś z wizją i uporem.

Odbudowa — od ruin do pałacu

Ten ktoś pojawił się w 2002 roku. Prof. dr hab. Witold Modzelewski — wybitny polski specjalista od prawa podatkowego, twórca polskiego systemu VAT — odkupił zrujnowany majątek i rozpoczął dzieło, które trwa do dziś. Nie była to restauracja — to była odbudowa. Z gruzów, z planów, z pamięci.

W 2005 roku odtworzono Mały Dwór. W 2016 roku stanął Pałac — trzykondygnacyjny budynek nawiązujący do tradycji architektonicznej XVIII-wiecznego Mazowsza. W 2017 roku odbudowano stajnie. Od 2018 roku trwają prace nad Dworem Wielkim — Rezydencją, która została częściowo oddana do użytku. Cały kompleks otacza historyczny park, w którym wciąż stoi dąb „Konstanty" — żywy pomnik spotkań sprzed dwustu lat.

Co przetrwało, co zostaje

Alexandrinum to dziś czterogwiazdkowy hotel i centrum konferencyjne, ale jego wartość wykracza daleko poza funkcję hotelową. To miejsce, w którym historia Polski — od królewskich salonów Kongresówki, przez rozpaczliwy galop Hubala, po ogień bitwy pancernej — zapisana jest w ziemi, w drzewach, w samej topografii parku. Dąb Konstanty pamięta czasy, gdy Polska była królestwem pod rosyjskim berłem. Ściany pałacu, choć nowe, stoją na fundamentach opowieści starszych niż niepodległość.

Pałac Alexandrinum znajduje się we wsi Krubki-Górki 13a, gmina Poświętne, powiat wołomiński — niecałą godzinę jazdy od centrum Warszawy. Odwiedzając to miejsce, warto przejść się alejami parku, zatrzymać przy dębie Konstanty i pomyśleć o ludziach, którzy tu byli przed nami: o ministrze, który zapraszał carów na obiad; o majorze, który dowiedział się tu o upadku Warszawy; o profesorze, który postanowił, że to miejsce nie może zginąć po raz drugi.

Ten artykuł powstał częściowo dzięki starym fotografiom i nagraniom, które wyszły na światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — być może związanych właśnie z Pałacem Alexandrinum i jego okolicami? Jeśli posiadasz stare zdjęcia, filmy lub nagrania związane z tym miejscem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc je zachować dla przyszłych pokoleń.