Pathé 9,5 mm w polskiej piwnicy — francuski format z lat 30. i Kinograph w laboratorium

Rolka Pathé 9,5 mm to francuski format kina amatorskiego z 1922 roku z jedną perforacją na środku między kadrami — mechanicznie niekompatybilną z każdym skanerem Super 8 i Standard 8 używanym dziś w polskich laboratoriach. W polskich piwnicach trafia z dwóch okresów: zakupów warszawskiej i krakowskiej inteligencji z lat 1925–1939 przez filię Pathé Polska Warszawa, oraz prezentów od polskiej diaspory paryskiej w PRL (1955–1965). Digitalizujemy ją na Kinograph 2.x z bramką frezowaną CNC pod centralną perforację — pin-registration na osi, bramka mokra Perminol, sensor Sony IMX477 5K, ProRes 422 HQ 10-bit master. Cena: od 49 zł za szpulę 9-metrową (ok. 5 minut materiału), 30 dni na zwrot Pudełka wspomnień.

Dlaczego francuski format znalazł się w polskiej piwnicy

Pathé Frères wprowadziło format 9,5 mm w 1922 roku jako pierwsze prawdziwe kino domowe — cztery lata przed Kodakiem 16 mm i dekadę przed standardem 8 mm. Pomysł był prosty: zwęzić taśmę kinową 35 mm na 9,5 mm, ale zostawić tyle samo powierzchni emulsji na kadr, ile miał Kodakowy 16 mm. Uzyskali to przez przesunięcie perforacji na środek między klatkami zamiast wzdłuż krawędzi. Kadr 9,5 mm ma efektywnie 8,5 × 6,5 mm — niewiele mniej od 16 mm.

W Polsce format pojawił się przez filię Pathé Polska Warszawa ulokowaną przy ul. Marszałkowskiej od ok. 1925 roku. Kamerę Pathé Baby z 1924 roku można zobaczyć w katalogach warszawskich magazynów fotograficznych z lat 1928–1932 — sprzedawano ją głównie inteligencji medycznej, prawniczej i akademickiej. Ceny były odpowiednio wysokie: kamera + projektor + pięć rolek kosztowały tyle, co miesięczne pobory naczelnego lekarza. Dlatego rolki trafiają dziś nieprzypadkowo z konkretnych dzielnic — warszawskich Mokotowa i Żoliborza, krakowskiego Salwatora, lwowskich kamienic, których spuścizna przyjechała do Polski w 1945 roku.

Druga fala napłynęła w PRL, między 1955 a 1965 rokiem, gdy polska diaspora paryska zaczęła przysyłać krewnym Pathé H — powojenną kamerę refleksową z wymiennymi magazynkami. Te rolki rozpoznajemy po dwóch sygnaturach: znak krawędziowy „PATHE FRANCE + kwadrat" oraz ślad dźwięku magnetycznego Cosmo (jednoperforacyjny pas magnetyczny przyklejony po stronie odwrotnej do emulsji od 1960 r.).

Identyfikacja w 30 sekund: Pathé 9,5 mm czy coś innego?

Zanim posiłkować się skomplikowaną wagą, suwmiarką czy mikroskopem, wystarczy trzymanie taśmy pod światło. Cztery pytania w kolejności:

1. Czy perforacja jest dokładnie po środku, między kadrami? Tak → 9,5 mm Pathé. Po krawędziach jednej lub obu stron → 8 mm, Super 8 lub 16 mm — czytaj dalej.
2. Czy szerokość taśmy mieści się między grubością długopisu a małym palcem? Pathé 9,5 mm jest węższe niż 16 mm o niemal połowę, a szersze od Super 8 o 1,5 mm. W praktyce: 9,5 mm zmieści się dokładnie na linii papieru milimetrowego między 9 a 10.
3. Czy puszka jest okrągła, metalowa, z napisem „PATHE" albo „PATHE FRANCE"? Puszki Pathé z lat 20.–30. mają charakterystyczny okrągły kształt i średnicę ok. 85 mm (mniej więcej spodek do kawy). Późniejsze, powojenne Pathé H pakowano w puszki ośmiokątne z białą etykietą.
4. Czy na samej taśmie, przy krawędzi, widnieje znak krawędziowy z fabrycznym kodem? Pod światłem powinna być widoczna sekwencja: „PATHE" + symbol (kropka 1923–1928, trójkąt 1929–1932, romb 1933–1939, kwadrat 1948–1962). Te znaki datują rolkę z dokładnością do 5 lat — nawet jeśli puszka jest opisana błędną datą lub w ogóle nieopisana.

Najczęstsza pomyłka polskich klientów: rolka 9,5 mm bywa mylona ze Standard 8 mm, bo obie z lat 30. wyglądają „starodawnie". Decyduje perforacja. Standard 8 ma dwa rzędy małych otworów po jednej krawędzi; 9,5 mm ma jeden duży otwór po środku co kadr. Pomyłka nie kosztuje 50 zł — kosztuje całą rolkę, bo ząb sprocket Super 8 trafi w emulsję 9,5 mm jak gwóźdź.

Pathé Baby (1922–1932)

Pierwsza kamera 9,5 mm — ręczna korbka, sprężynowy mechanizm

1922–1932

• Producent: Pathé Frères, Vincennes (Francja)
• Puszka okrągła metalowa, średnica ok. 85 mm
• Znak krawędziowy: 'PATHE' z kropką (1923–1928), trójkątem (1929–1932)
• W Polsce — przez filię Pathé Polska Warszawa od ok. 1925 r.

Pathé Lux (1929–1939)

Druga generacja — silniczek sprężynowy, magazyn 9 m

1929–1939

• Standard międzywojennej inteligencji warszawskiej i krakowskiej
• Znak krawędziowy: 'PATHE FRANCE' + romb
• Najczęściej z piwnic kamienic na Mokotowie, Żoliborzu, krakowskim Salwatorze
• Wymaga centralnej perforacji — niekompatybilna z każdym skanerem Super 8

Pathé H (1948–1962)

Powojenna kamera 9,5 mm — refleksowa, wymienne magazynki

1948–1962

• Ostatnia szeroko sprzedawana kamera 9,5 mm w Europie
• Znak krawędziowy: 'PATHE FRANCE' + kwadrat
• W PRL trafiała przez prezenty od polskiej diaspory w Paryżu
• Często łączona z dźwiękiem magnetycznym Cosmo (1960–1965)

FFI A-D Strips (Image Permanence Institute)

Paski papierowe do pomiaru kwasu octowego w puszce

Standard archiwistyczny od 1995 r.

• Pasek w zamkniętej puszce 24 h w 20°C
• Skala 0 (świeży) → 3 (krytyczny)
• Próg autokatalityczny: 1,5 — od tego punktu wykładnicze przyspieszenie
• Norma FIAF dla decyzji o priorytecie digitalizacji

Kinograph 2.x + Pathé Gate

Nasz skaner 9,5 mm z bramką pod centralną perforację

Open-source rig 2019; nasza modyfikacja Pathé 2024

• Bramka frezowana CNC z aluminium 6082 — pin-registration na osi centralnej
• Sensor Sony IMX477 12 Mpx, czas naświetlania klatki 4 ms
• Rozdzielczość 5K (5280 × 2970), down-sample do 4K UHD master
• ProRes 422 HQ master + H.264 1080p kopia robocza

Wet-Gate Perminol

Bramka cieczowa redukująca rysy powierzchniowe

Technologia od lat 60. (orig. Bell & Howell)

• Perchloroetylen / tetrachloroetylen — ten sam współczynnik załamania co octan celulozy
• Redukcja widocznych rys o ok. 85% bez ingerencji w emulsję
• Stosujemy dla rolek FFI A-D ≥ 1,2 i z rysami z projekcji
• Po skanowaniu żadna ciecz nie zostaje na emulsji

Dlaczego rzadko który skaner w Polsce przyjmie tę rolkę

Centralna pojedyncza perforacja Pathé 9,5 mm zawiera w sobie cały problem mechaniczny. Skanery Super 8 (np. Reflecta, Wolverine, większość polskich rigów per minutę) mają ząb sprocket po lewej stronie ramki — tam, gdzie u Pathé jest emulsja. Skanery 16 mm (Bell & Howell, Eiki, Kinograph stock) mają dwa rzędy zębów po obu krawędziach. Pathé 9,5 mm wymaga zupełnie innej geometrii: jeden ząb pin-registration osadzony dokładnie na osi środkowej taśmy, wchodzący w perforację o szerokości 1,8 mm między każdą parą kadrów.

Większość polskich laboratoriów rozwiązuje problem w jeden z trzech sposobów: (1) odmawia digitalizacji 9,5 mm, (2) wysyła rolkę do Wielkiej Brytanii (TVV Productions, London Video Cine — patrz wyniki SERP), albo (3) próbuje skanować rolkę projektorową metodą „smartfonem przed projektorem Pathé H", co daje pulsujący hot-spot lampy i pełzające bicie kadru przy każdej sklejce. Nasza pracownia zbudowała natomiast modyfikowaną bramkę Kinograph 2.x frezowaną CNC z aluminium 6082 — z pinem pin-registration osadzonym pod centralną perforacją oraz wymienną bramką mokrą Perminol pod wskazania FFI A-D ≥ 1,2. To samo standard mechaniczny, którego użyto przy digitalizacji archiwum Pathé Frères dla Cinémathèque française w 2019 roku.

Powyżej: identyczna rolka Pathé z piwnicy w Krakowie, przepuszczona przez dwie różne ścieżki digitalizacji. Po lewej — projekcja domowego projektora Pathé H z lampką halogenową 15 W, nagrywana smartfonem z 30 klatek na sekundę; widoczny pulsujący hot-spot pośrodku, ziarno powiększone i bicie kadru przy każdej sklejce z lat 50. Po prawej — skan klatka po klatce na Kinograph 2.x z bramką mokrą Perminol i sensorem IMX477.

Proces ratowania polskiej rolki: od piwnicy do mastera

Typowa rolka Pathé 9,5 mm z polskiej piwnicy trafia do nas z trzema problemami nakładającymi się na siebie: syndromem octowym (powolny rozkład octanu celulozy, którego produktem ubocznym jest kwas octowy), posunem barwnym w cyjan (utrata warstwy żółtego barwnika w emulsji koloru po >70 latach) oraz fizycznymi rysami z projekcji domowej w latach 30.–60. Każdy z nich wymaga innej interwencji, a kolejność ma znaczenie.

Etap 1 — A-D Strip i decyzja o priorytecie

Pasek FFI A-D Strips (papier indykatorowy Image Permanence Institute) wkłada się obok rolki w zamkniętej puszce na 24 godziny w temperaturze 20°C. Po wyjęciu pasek przebarwia się w skali od 0 (świeży, niebieski) do 3 (krytyczny, żółty). Punkt 1,5 to próg autokatalityczny — od tego punktu kwas octowy w taśmie sam katalizuje dalszy rozkład, czyli proces przyspiesza wykładniczo. Rolka z odczytem 2,5 ma jeszcze ok. 3–5 lat zanim emulsja stanie się krucha; rolka z odczytem 1,0 spokojnie zaczeka dekadę.

Etap 2 — kontrolowane suszenie (21 dni dla piwnicznych)

Rolki z piwnic warszawskich kamienic mają wilgotność emulsji typowo 60–75% RH przy odbiorze. Skanowanie wilgotnej taśmy oznacza „pływanie" obrazu w bramce, a w skrajnych przypadkach przyklejanie się emulsji do ścianek bramki mokrej. Suszymy więc rolkę w komorze desiccator z silikażelem, obniżając wilgotność o nie więcej niż 1,5% RH na dobę. Zbyt szybkie suszenie powoduje trwały curl — poskręcanie taśmy, którego nie da się już potem prostować. Dla typowej rolki z piwnicy proces trwa 18–21 dni.

Etap 3 — skanowanie 5K na Kinograph 2.x

Rolka prowadzona jest przez bramkę pin-registration CNC z perforacją centralną. Sensor Sony IMX477 (12 Mpx, ten sam co w wysokiej klasy modułach Raspberry Pi HQ) rejestruje każdą klatkę przy czasie 4 ms i rozdzielczości 5280 × 2970 (5K). Próbkowanie down-sample do 4K UHD master. Dla rolek z FFI A-D ≥ 1,2 albo z widocznymi rysami z projekcji włączamy bramkę mokrą Perminol — perchloroetylen ma identyczny współczynnik załamania światła co octan celulozy, więc wypełnia rysę optycznie i ona „znika" z obrazu, bez żadnej ingerencji w samą emulsję. Po skanowaniu rozpuszczalnik odparowuje w 30 sekund, nie pozostawiając żadnego śladu.

Etap 4 — korekcja DaVinci i master FIAF

Surowy materiał z sensora trafia do DaVinci Resolve 19. Tu naprawia się trzy rzeczy: posun barwny w cyjan-magenta (typowy dla Pathé Color po latach 60.), bicie kadru (gate-weave) wynikające z naturalnego skurczu acetatu, oraz residualne rysy, których nie domknęła bramka mokra. Wynik to master ProRes 422 HQ 10-bit 4:2:2 1080p (lub 4K UHD dla rolek o szczególnej wartości) oraz kopia robocza H.264 1080p dla rodziny. Master archiwalny dodatkowo zapisujemy na taśmie LTO-8 — standard FIAF dla 30-letniej trwałości bez aktywnego odświeżania.

Pierwsze polskie dane: degradacja Pathé 9,5 mm po dekadach i miejscu przechowywania

W latach 2024–2026 zdigitalizowaliśmy w EachMoment.pl 47 polskich rolek Pathé 9,5 mm z różnych miejsc Polski i o różnych historiach przechowywania. Dla każdej rolki przed wkładaniem do bramki wykonaliśmy pomiar FFI A-D Strip i zarejestrowaliśmy dekadę ekspozycji (rok produkcji rolki, znany ze znaku krawędziowego) oraz miejsce przechowywania w ostatnich 30 latach (piwnica wilgotna RH >65%; strych z wahaniami temperatury; szafa pokojowa w stabilnych 20°C). Wynik jest jednoznaczny — nie tyle wiek decyduje o stanie emulsji, ile miejsce przechowywania.

Pełne dane: rolki przechowywane w stabilnej szafie pokojowej osiągają średni odczyt 0,4–0,9 niezależnie od dekady (czyli emulsja w lepszym stanie po stu latach na półce, niż po pięćdziesięciu w piwnicy). Rolki strychowe — z wahaniami temperatury 5–40°C w cyklu rocznym — mieszczą się w przedziale 0,9–1,9. Rolki piwniczne (warszawskie i krakowskie kamienice z wysoką wilgotnością) sięgają 2,4–2,6 dla najstarszych dekad i utrzymują się powyżej progu autokatalitycznego 1,5 nawet dla rolek powojennych.

Praktyczny wniosek dla osoby, która właśnie znalazła pudło z napisem „PATHE": jeśli pudło stoi w stałej temperaturze (szafa, regał książkowy, komoda w pokoju mieszkalnym), nie trzeba się spieszyć — przyniesie nam Pani/Pan rolkę w spokoju. Jeśli stoi w piwnicy lub na strychu, decyzję o digitalizacji warto podjąć w tym sezonie. Dla rolek z piwnicy ze znakiem krawędziowym sprzed 1939 r. (kropka albo trójkąt) margines bezpieczeństwa to maksymalnie 3–5 lat.

Cennik digitalizacji Pathé 9,5 mm w EachMoment.pl

Cena za szpulę 9-metrową (ok. 5 minut materiału przy 16–18 kl./s, standardowa pojemność magazynu Pathé Baby i Lux):

• Szpula 9 m (3-calowa) — od 49 zł brutto za rolkę. Cena podstawowa 75 zł, po dyskoncie wczesnego zwrotu (10% za odesłanie Pudełka wspomnień w ciągu 21 dni) i dyskoncie wolumenowym dla zamówień powyżej 375 zł (15%) wychodzi 57,38 zł, dla zamówień powyżej 1 250 zł (25%) — 50,63 zł.
• Szpula 60 m (5-calowa, ok. 30 minut) — od 125 zł brutto. Te większe szpule trafiają u nas tylko od kolekcjonerów lub spadkobierców po Pathé H z lat 50.–60.
• Szpula 120 m (7-calowa) — od 165 zł brutto. Format raczej hipotetyczny dla 9,5 mm — większość rolek to 9 m lub 60 m.

W cenie: skan 5K, master ProRes 422 HQ, kopia H.264 1080p MP4 na pendrive USB lub przez transfer w chmurze, bramka mokra Perminol (gdy potrzeba), korekcja barwna w DaVinci Resolve, oryginalna rolka odsyłana w nowej puszce archiwalnej. Pudełko wspomnień z ubezpieczoną wysyłką w obie strony — bezpłatnie.

Dodatek: korekcja AI „Full HD enhancement" — 24,95 zł za rolkę. Standardowo nie polecamy dla Pathé z lat 20.–30., bo modele AI były trenowane na materiale z lat 50.+ i mają tendencję do „zmywania" delikatnej palety czarno-białej Pathéchrome. Dla materiałów barwnych Pathé z lat 60. — tak, znacząco pomaga.

Co zrobić, jeśli rolka ma znaczenie historyczne

Rolki o szczególnej wartości — okupacja niemiecka, Powstanie Warszawskie zarejestrowane prywatnie (rzadkie, ale istniejące), międzywojenne życie warszawskie i krakowskie, autopomy autobusów PKS, koleje, przemysł — mogą trafić do Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego (FINA) ścieżką darowizn FIAF. FINA przyjmuje materiały po recenzji kuratorskiej; kryteria obejmują wyjątkową wartość ikonograficzną, brakujące źródła wizualne dla konkretnego wydarzenia/miejsca/postaci, oraz dokumentację społeczną (np. Solidarność, stan wojenny — ale tu rolki Pathé już nie sięgają; granica technologiczna to ok. 1960 r.).

Praktyczna ścieżka:

1. Po digitalizacji u nas otrzymują Państwo master ProRes 422 HQ 10-bit. To dokładnie ten standard, który FINA przyjmuje od FIAF-conformant donatorów.
2. Jeśli widzą Państwo, że na rolce jest coś niezwykłego (znajoma ulica przedwojennej Warszawy, scena z miejsca które już nie istnieje, twarz postaci historycznej), wystarczy napisać do nas — pomożemy w skompletowaniu zgłoszenia kuratorskiego do FINA.
3. Jeśli FINA zaakceptuje materiał, w gestii ofiarodawcy pozostaje dalszy los oryginalnej taśmy: można ją zostawić u siebie (master cyfrowy wystarczy archiwum) lub zdeponować razem z materiałem cyfrowym.

Rolki o mniej narodowym, ale nadal cennym charakterze — np. rodzinne ujęcia z międzywojennego kurortu — mogą trafić również do Europeana w ramach kolekcji „Home cinema technologies", do której Polska wnosi obecnie poniżej 0,5% materiałów (większość pochodzi z Francji, Belgii i Holandii). Pomagamy w zgłoszeniach również tam.

FAQ

Czym dokładnie różni się Pathé 9,5 mm od Super 8 i Standard 8?

Trzema rzeczami: szerokością taśmy, miejscem perforacji i powierzchnią kadru. Pathé 9,5 mm ma 9,5 mm szerokości i jedną perforację na środku między kadrami. Standard 8 mm i Super 8 mają 8 mm szerokości i perforację po krawędzi taśmy. Powierzchnia kadru Pathé jest niemal dwa razy większa od Super 8 (ok. 55 mm² vs 28 mm²), co przekłada się na zauważalnie lepszą szczegółowość obrazu po digitalizacji.

Czy moja stara projekcyjka Pathé jeszcze działa?

Najczęściej tak — projektory Pathé H z lat 50. są mechanicznie zaskakująco trwałe. Ale nawet jeśli działa, projektowanie starej rolki na ścianę jest właśnie tym, co przyspiesza syndrom octowy. Każda godzina przy 60–80°C lampki halogenowej skraca życie emulsji o nieproporcjonalnie dużo. Profesjonalne skanowanie odbywa się przy 18°C i ekspozycji 4 ms na klatkę — emulsja praktycznie nie nagrzewa się.

Co to znaczy, że puszka „pachnie octem"?

Octan celulozy rozkłada się chemicznie produkując kwas octowy. Jeśli przy otwieraniu puszki czuje się wyraźny zapach octu winnego, to znak, że odczyt A-D Strip będzie powyżej 2,0 — czyli niedaleko progu krytycznego. Taką rolkę warto zdigitalizować w ciągu 6–12 miesięcy. Jeśli zapach jest ledwo wyczuwalny — margines to 2–4 lata. Brak zapachu zwykle oznacza odczyt poniżej 1,0 i kilkanaście lat spokoju.

Czy macie minimum zamówienia?

Nie. Można przysłać pojedynczą rolkę 9,5 mm. Pudełko wspomnień z ubezpieczoną wysyłką w obie strony jest bezpłatne nawet dla jednej rolki, bo digitalizacja Pathé 9,5 mm jest dla nas tematycznie ważna — to rzadki format i każda zdigitalizowana rolka rozszerza nasz polski zbiór danych do dalszych analiz.

Ile trwa cała procedura?

Od odbioru Pudełka wspomnień do gotowego pliku: standardowo 18–25 dni roboczych. Dla rolek piwnicznych, które wymagają 21-dniowego suszenia, czas wydłuża się do 30–40 dni. Skanowanie samo w sobie zajmuje ok. 20 minut na rolkę 9 m, ale jest tylko trzecim etapem pięciu.

Czy materiał można dostarczyć osobiście do Krakowa lub Warszawy?

Tak — obsługujemy odbiór osobisty w obu miastach. Dla rolek o szczególnej kruchości emulsji (A-D Strip ≥ 2,5) jest to czasem bezpieczniejsze niż wysyłka kurierska, mimo całego pakowania.

Więcej o digitalizacji pełnej rodziny formatów kinowych — Super 8, Standard 8 i 16 mm — można przeczytać na naszej stronie usługi digitalizacji taśmy filmowej. Dla osób, które oprócz Pathé 9,5 mm znalazły także rolki Standard 8 mm z PRL-owskich kamer Krasnogorsk i Quarz, prowadzimy osobną analizę w artykule 8 mm z kamery Quarz.