Dolnośląskie Społeczne Muzeum Kolejnictwa

Zapach rozgrzanego smaru, ciężki oddech stygającej stali i echo miarowego stukotu kół na szynach – to język, którym od ponad półtora wieku przemawia historia kolei. Na Dolnym Śląsku, gdzie linia z Wrocławia do Oławy działa od 1842 roku, istnieje muzeum, którego historia nie jest zamknięta za szklanymi witrynami. Dolnośląskie Społeczne Muzeum Kolejnictwa, utworzone we Wrocławiu przez Klub Sympatyków Kolei, to nie jest zwykła instytucja wystawiennicza. To wehikuł czasu zbudowany nie z odgórnego nakazu, lecz z pasji społeczników, którzy postanowili ocalić dawną kolej przed zapomnieniem i palnikiem złomiarzy.

Aby zrozumieć fenomen Dolnośląskiego Społecznego Muzeum Kolejnictwa, trzeba cofnąć się do przełomu epok politycznych i gospodarczych w Polsce. Jego korzenie sięgają 1989 roku, gdy we Wrocławiu zawiązała się nieformalna grupa miłośników kolei, która zaczęła fotograficznie dokumentować zmiany w infrastrukturze i taborze PKP – i walczyła z obowiązującym wówczas zakazem fotografowania na kolei. 28 lutego 1991 roku oficjalnie powstał Klub Sympatyków Kolei we Wrocławiu (KSK Wrocław). Był to czas transformacji ustrojowej, kiedy z torów znikały parowozy, a zabytkowe wagony i starsze lokomotywy niszczały lub trafiały na złom.

Od 1992 roku Klub wspólnie z PKP tworzył kolekcję zabytkowego taboru w dawnej parowozowni w Jaworzynie Śląskiej; w latach 1994–1997 dzięki jego staraniom trafiły tam m.in. parowozy Pt31-49, Ty45-20, Ty43-23 i Ty5-16 oraz elektrowozy ET22-121 i ET21-100 (teren skansenu przejęła później gmina, a zgromadzony tam tabor trafił do prywatnej inicjatywy muzealnej). Pod koniec lat 90. Klub postanowił ratować niszczejący tabor na własny rachunek: w 1999 roku pozyskał pierwszy własny pojazd – węglarkę serii Wddo z 1949 roku, przekazaną przez Elektrownię Turów i przywróconą później do pełnej sprawności.

Z upływem lat klub ewoluował z nieformalnej grupy w organizację pożytku publicznego (ten status ma od 2006 roku), zdolną do reanimowania wielkogabarytowych zabytków techniki. Muzeum istnieje dzięki pracy około 60 wolontariuszy, którzy we własnym zakresie naprawiają, konserwują i odnawiają zabytkowe pojazdy tak, by spełniały te same wymogi co tabor innych przewoźników kolejowych.

Kolekcja, którą opiekuje się Dolnośląskie Społeczne Muzeum Kolejnictwa, liczy około 150 zabytkowych pojazdów kolejowych, z których 44 są sprawne technicznie: 17 lokomotyw – m.in. parowóz TKt48, spalinowozy Ls40, SM41 i SP42 oraz elektrowóz EP05-22 – i ponad 100 wagonów osobowych i towarowych, zbudowanych w latach 1900–1990 w zakładach pruskich, niemieckich i polskich na Dolnym Śląsku. Szczególne miejsce zajmują wagony z wrocławskich zakładów: LHW, a później Pafawagu i ZNTK Wrocław. Najstarszy eksponat to pruski wagon Kdn z 1902 roku, podarowany przez Wojsko Polskie. Według muzeum jest to największa w Europie kolekcja zabytkowych wagonów towarowych.

Wrocław kojarzony jest zazwyczaj ze staromiejskimi kamienicami czy wpisaną na listę światowego dziedzictwa UNESCO Halą Stulecia. Nie należy jednak zapominać o jego kolejowej historii, której ważną część stanowią wagony z miejscowych fabryk. Dolnośląskie Społeczne Muzeum Kolejnictwa jest kustoszem tego dziedzictwa – kustoszem działającym nie w cichych salach, ale na szlaku, w huku silników i chmurach dymu.

Słowo „Społeczne” w nazwie nie jest jedynie dekoracją. Muzeum żyje i rozwija się dzięki zaangażowaniu wolontariuszy, którzy szkolą młodzież i rozwijają w niej pasję do historii i kultury technicznej – dzięki temu, jak pisze samo muzeum, jest ono „cechem ginących zawodów oraz umiejętności technicznych”.

Najpiękniejszym przejawem działalności muzeum są pociągi retro i wystawy taboru. Klub od lat organizuje ogólnodostępne pociągi specjalne, często na liniach, które na co dzień nie obsługują już ruchu pasażerskiego, a jego pojazdy pojawiają się na wystawach, w inscenizacjach historycznych i w filmach. W maju 2026 roku, z okazji Nocy Muzeów i 35-lecia Klubu, zabytkowy tabor można było oglądać na stacji Wrocław Główny.

Muzeum ma jednak poważny problem: nie ma własnej siedziby. Zbiory są rozproszone po różnych miejscach, narażone na wandalizm i powolne niszczenie, a wynajem torów generuje znaczne koszty. Nie można ich też zwiedzać. Klub zabiega o utworzenie muzeum na zabytkowej, od 30 lat nieużywanej grupie torów do obrządzania parowozów (tak zwanej grupie X) przy ul. Paczkowskiej, w sąsiedztwie stacji Wrocław Główny i powstającego Parku Henrykowskiego. Na razie zabytkowy tabor można zobaczyć przede wszystkim podczas pociągów retro i wystaw, o których informuje Klub Sympatyków Kolei we Wrocławiu.

Ten artykuł napisał EachMoment, który digitalizuje stare zdjęcia, filmy i kasety, w ramach cyklu artykułów o lokalnym dziedzictwie.