Muzeum Hammonda

Kiedy zamykasz oczy i wsłuchujesz się w najwspanialsze nagrania złotych dekad jazzu, rocka czy bluesa, niemal zawsze pojawia się tam on. Ciepły, wibrujący, nieco chropowaty, a jednocześnie anielsko gładki dźwięk przemyka w tle, by nagle wybuchnąć z niesamowitą potęgą i przejąć kontrolę nad całym utworem. Wchodząc do historycznych wnętrz Pałacu Tomasza Zielińskiego przy ulicy Zamkowej 5 w Kielcach, przekraczasz próg zupełnie innej epoki. To właśnie tutaj, w sercu Polski, bije serce jednego z najbardziej fascynujących instrumentów w historii muzyki rozrywkowej. Muzeum Hammonda to nie jest zwykła wystawa – to miejsce, w którym wynalazek Laurensa Hammonda wciąż gra i opowiada swoją historię.

Historia tej jedynej w swoim rodzaju placówki rozpoczęła się w 2017 roku. Kiedy w wielu miejscach na świecie stare, ciężkie instrumenty ustępowały miejsca lekkim, cyfrowym syntezatorom, w Kielcach postanowiono pójść pod prąd: muzeum powstało z inicjatywy prywatnego kolekcjonera oraz władz miasta. Kielce już wcześniej żyły muzyką na żywo – tu narodził się festiwal Kielce Rockują, dziś stały partner muzeum. 15 maja 2021 roku Muzeum Hammonda otworzyło nową siedzibę w Pałacu Tomasza Zielińskiego przy ulicy Zamkowej 5 i działa w strukturze Domu Środowisk Twórczych. Twórcy muzeum postawili sobie zadanie, by uratować od zapomnienia nie tylko same instrumenty, ale także wiedzę o ich historii i o ludziach, którzy na nich grali.

Rozwój kieleckiej instytucji na przestrzeni lat przypomina wirtuozerską improwizację, starannie dobudowującą kolejne warstwy harmonii. To właśnie tu można zrozumieć inżynieryjny fenomen, który oparł się próbie czasu. Laurens Hammond, którego 130. rocznicę urodzin muzeum świętowało 11 stycznia 2025 roku, nie był muzykiem, lecz inżynierem mechanikiem, wynalazcą i producentem zegarów: w 1921 roku zbudował mały silnik synchroniczny, a w 1928 roku założył Hammond Clock Company. Jego organy nie miały miechów ani piszczałek. Zamiast tego wewnątrz drewnianej obudowy obracały się metalowe koła tonowe, które w polu magnetycznym wytwarzały prąd elektryczny bogaty w składowe harmoniczne – to z niego rodził się dźwięk organów. Muzeum w Kielcach pieczołowicie przechowuje i udostępnia te mechaniczne cuda, pozwalając poznać ich budowę, od suwakowych rejestrów po okablowanie.

Ekspozycja muzeum nie jest zbiorem „martwych, cichych relikwii”, zamkniętych za szkłem i sznurami. W ramach oferty „Graj u nas” muzycy mogą zagrać na zabytkowych instrumentach, z których niektóre, jak pisze muzeum, ożywają dopiero teraz, po latach milczenia. Kolekcja jest pełna instrumentów o niezwykłych losach, jak choćby rzadki Model E Concert sprowadzony z edynburskiego kościoła, rozpoznany po latach przez wzruszonego gościa z Wielkiej Brytanii. Listę unikatów dopełniają nabytki z Oslo: Solovox Model L, Model F-100 ExtraVoice oraz Hammond BA Aeolian Player z 1938 roku z mechanizmem samogrającym na rolki. Solovox z oryginalną kolumną z lat 40. i model BA – według muzeum jeden z najrzadszych modeli Hammonda na świecie – muzeum pokazało po raz pierwszy podczas swoich 5. urodzin. Zapaleńcy mogą usiąść przy dwumanuałowych instrumentach, nacisnąć klawisze i poczuć pod palcami wibrację historii. Muzeum ma też salę poświęconą Donaldowi Lesliemu, którego kolumna z obrotowym głośnikiem nadała organom charakterystyczny, przestrzenny efekt falowania dźwięku; pierwsze zamówienia na nią złożono pod koniec 1940 roku. Połączenie organów Hammonda z kolumną Leslie stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych brzmień jazzu, rocka i muzyki gospel.

Instytucja przykłada ogromną wagę do tego, by eksponaty opowiadały o ludziach, którzy ożywiali je na scenach całego świata. Muzeum regularnie przypomina wybitnych wirtuozów klawiszy, takich jak Keith Noel Emerson, który na koncertach przewracał organy i wciskał klawisze nożami, eksplorując granice wytrzymałości instrumentu. Brzmienie hammondów w nagraniach Led Zeppelin przywołał koncert LED-ZEPPELIN SHOW by Zeppelinians na Scenie Letniej Pałacyku Zielińskiego. Muzeum przypomina też kobiety władające tym instrumentem, takie jak niemiecka „królowa Hammonda” Barbara Dennerlein czy Rhoda Scott, zwana „The Barefoot Lady”, która gra boso i prowadzi linie basowe na klawiaturze nożnej.

Jednym z najpiękniejszych momentów w historii Muzeum Hammonda było otwarcie 5 października 2023 roku sali imienia Wojciecha Karolaka (1939–2021). Ten kompozytor i wirtuoz organów Hammonda, współzałożyciel grupy Mainstream, grał m.in. z Krzysztofem Komedą i Janem „Ptaszynem” Wróblewskim w zespole Jazz Believers i pozostawił niezatarte piętno na polskiej scenie jazzowej. W poświęconej mu sali można zobaczyć i usłyszeć instrument, na którym grał: jego osobisty Hammond XK3 – dar od Artura Andrusa – zmodyfikowany elektromechanicznie i umieszczony w obudowie stylizowanej na klasyczny model B3. Z podobnym pietyzmem muzeum świętuje urodziny Władysława Komendarka, pioniera polskiej muzyki elektronicznej, udowadniając, że klasyczne brzmienia otwierają drzwi także awangardzie i elektronice.

Znaczenie tej instytucji wykracza poza samą kolekcję: to także ośrodek życia muzycznego. Dowodem jest cykliczny Hammond Kielce Festival, według muzeum największe święto organów Hammonda w Polsce. Jubileuszowa, dziesiąta edycja, dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Muzyka” kwotą 26 630 zł, odbyła się w dniach 21–23 sierpnia 2026 roku z udziałem gwiazd z Polski i świata. W dobie bibliotek dźwięków, w których organy są zaledwie jedynkami i zerami na dysku komputera, fizyczny instrument staje się prawdziwym zjawiskiem. Muzeum współpracuje też z Akademią Muzyczną im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu, jedyną w Polsce uczelnią z klasą organów Hammonda, która objęła je patronatem honorowym.

Ekspozycja jest dostępna od wtorku do niedzieli, a zwiedzanie z przewodnikiem trwa od 45 minut do półtorej godziny. Godziny otwarcia i aktualny program podaje strona Muzeum Hammonda.

Ten artykuł napisał EachMoment, który digitalizuje stare zdjęcia, filmy i kasety, w ramach cyklu artykułów o lokalnym dziedzictwie.