Muzeum Kultury Bartniczej

Wkraczając w progi niepozornego budynku przy ulicy Tytoniowej 9 w Augustowie, niemal natychmiast przenosimy się do zupełnie innej epoki. Zamknijcie na chwilę oczy: wyobraźcie sobie pierwotną puszczę, w której potężne dęby i sosny pną się ku niebu, a ciszę lasu mąci jedynie bzyczenie tysięcy leśnych pszczół. Właśnie w takich okolicznościach, wysoko w pniach drzew, przez stulecia toczyło się życie bartników – ludzi lasu, którzy hodowali pszczoły w wydrążonych dziuplach, zwanych barciami. Dziś ten zapomniany świat ożywa na nowo. Muzeum Kultury Bartniczej w Augustowie to nie tylko zbiór eksponatów, ale miejsce, w którym historia spotyka się z przyrodą, a dziedzictwo przodków staje się drogowskazem dla przyszłych pokoleń.

Historia powstania tej placówki to opowieść o pasji i niezgodzie na to, by cenne fragmenty naszej tożsamości kulturowej odeszły w niepamięć. Muzeum zrodziło się z pracy Fundacji Bractwo Bartne, która skupia bartników z Puszczy Augustowskiej, innych rejonów Polski i z Białorusi. Jej członkowie tworzą barcie i kłody bartne w Puszczy Augustowskiej i prowadzą warsztaty. Wspierani przez spółkę Non Profit Bartnicy i pod mecenatem Augustowskiej Miodosytni, w której budynku mieści się muzeum, postanowili stworzyć przestrzeń, która ocali od zapomnienia ginący fach. Samo opowiadanie o dzianiu barci, czyli ich mozolnym wydrążaniu w pniach żywych drzew, to za mało: konieczne było zebranie w jednym miejscu materialnych dowodów tej kultury. Ich praca zaowocowała otwarciem muzeum w 2023 roku.

Drogę do muzeum utorowało uznanie samego bartnictwa. W 2016 roku wpisano je na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, co skierowało uwagę opinii publicznej na fakt, że w podlaskich lasach wciąż żyje tradycja wymagająca ochrony. 17 grudnia 2020 roku kultura bartnicza, zgłoszona wspólnie przez Polskę i Białoruś, trafiła na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO – jako drugi polski wpis po szopkarstwie krakowskim. Muzeum, otwarte w 2023 roku, szybko się rozwinęło. W ramach ponad dwuletniego projektu „Bartnictwo – tradycja ponad granicami”, prowadzonego przez Bractwo Bartne wspólnie z litewskim Dzukijskim Parkiem Narodowym i współfinansowanego z programu Interreg VI-A Litwa–Polska, muzeum zostało rozbudowane. 24 kwietnia 2026 roku otwarto je w odnowionej, powiększonej odsłonie, a otwarciu towarzyszyła konferencja naukowa poświęcona badaniom nad najstarszą barcią i historią bartnictwa.

Gdy mowa o zbiorach, na pierwszy plan wysuwa się tak zwana „barć-sarkofag”. To najstarsza odnaleziona barć z rodziną pszczelą – powstała ponad 1350 lat temu.

Ale zbiory kryją znacznie więcej. Na odwiedzających czeka między innymi ostatnia autentyczna kłoda bartna znaleziona na terenie Puszczy Augustowskiej. Wystawa łączy tradycje bartnicze z wiedzą o biologii pszczół i pokazuje dawne narzędzia bartników, w tym leziwa – powrozy, przy pomocy których bartnicy wspinali się do barci, umieszczonych wysoko w pniach drzew.

Kulturowe znaczenie muzeum wykracza jednak daleko poza opiekę nad dawnymi reliktami. Bartnictwo przez stulecia było ważnym elementem gospodarki leśnej i wiejskiej w lasach Europy Środkowej i Wschodniej – na ziemiach dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i zachodniej Rosji. W Polsce szczyt rozwoju tej profesji przypadł na XVI i XVII wiek. Prawa bartników uznał już król Kazimierz Wielki w statutach wiślickich z 1347 roku, a bartnicy zrzeszali się w osobnych bractwach bartnych. Muzeum przypomina tę historię i pokazuje, jak bardzo to rzemiosło ukształtowało krajobraz pogranicza.

Co więcej, praca Bractwa Bartnego ma wymiar na wskroś współczesny. Jego członkowie tworzą nowe barcie w Puszczy Augustowskiej i pomagają zakładać je w innych rejonach kraju, a w interaktywnej strefie edukacyjnej odnowionego muzeum dzieci i dorośli poznają życie pszczół i dawne rzemiosło. Akcentując symbiozę człowieka z lasem, placówka uczy szacunku dla przyrody i dla pracy dawnych bartników.

Ten artykuł napisał EachMoment, który digitalizuje stare zdjęcia, filmy i kasety, w ramach cyklu artykułów o lokalnym dziedzictwie.