Żeliwo, które stało się sztuką. Dziedzictwo Oddziału Odlewnictwa Artystycznego w Gliwicach

Gdy myślimy o żeliwie, w naszej wyobraźni natychmiast pojawiają się obrazy ciężkich maszyn, masywnych mostów, wielkich pieców hutniczych i mrocznych, dusznych hal produkcyjnych, w których pot spływa po twarzach robotników. Śląsk, ze swoją głęboko zakorzenioną tradycją industrialną, wydaje się idealnym tłem dla takiej właśnie wizji. Jednak w sercu tego przemysłowego krajobrazu, w Gliwicach, narodziło się coś zupełnie nieoczekiwanego. Z surowego, rozgrzanego do czerwoności metalu, z dymu i ognia, zaczęły wyłaniać się kształty o niespotykanej delikatności i precyzji. Żeliwo, materiał kojarzony z brutalną siłą, zostało tu okiełznane i przekształcone w finezyjną koronkę, w detale tak subtelne, że na pierwszy rzut oka przeczą one naturze samego kruszcu. To właśnie w tym mieście, na skrzyżowaniu technicznego geniuszu i artystycznej wizji, powstał ośrodek odlewnictwa, który zyskał sławę w całej Europie. Dziś, aby zrozumieć ten niezwykły fenomen i dotknąć historii zapisanej w poczerniałym metalu, musimy przekroczyć progi Oddziału Odlewnictwa Artystycznego – wyjątkowego muzeum, które chroni, bada i opowiada fascynującą historię gliwickiego żeliwa.

Początki i zmagania o zachowanie historii

Zanim przejdziemy do współczesności, musimy cofnąć się w czasie do momentu, gdy w Gliwicach zapłonęły pierwsze piece Królewskiej Odlewni Żelaza. Została ona uruchomiona u schyłku XVIII wieku, w 1796 roku, i wkrótce stała się jednym z najnowocześniejszych zakładów tego typu w ówczesnej Europie. Choć jej pierwotnym i najważniejszym celem była produkcja na potrzeby wojska, przemysłu zbrojeniowego i nowo powstającej infrastruktury budowlanej, to właśnie tutaj wybitni mistrzowie odlewnictwa zaczęli eksperymentować z rzeźbiarskim potencjałem żeliwa. Zaczęto tworzyć monumentalne posągi, precyzyjne płaskorzeźby, przedmioty codziennego użytku, a z czasem – niewiarygodnie kunsztowną, filigranową biżuterię.

Z biegiem dekad produkcja artystyczna stała się wspaniałą wizytówką miasta, a określenie "gliwickie żeliwo" zaczęto kojarzyć z najwyższą jakością wykonania. Niestety, w XX wieku, w związku z gwałtownymi przemianami gospodarczymi i postępem nowych technologii masowej produkcji, tradycyjne odlewnie odeszły w przeszłość. To bezcenne, kruche dziedzictwo stanęło przed realnym widmem całkowitego rozproszenia i zapomnienia. Aby temu zapobiec, rozpoczęto długą batalię o jego ocalenie – pomysł osobnej galerii odlewów narodził się w Muzeum w Gliwicach już około 1950 roku. Zwieńczeniem tych starań był maj 1991 roku, kiedy na historycznych terenach Królewskiej Odlewni Żelaza, w dawnej hali produkcyjnej Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych, powstał Oddział Odlewnictwa Artystycznego Muzeum w Gliwicach. Był to akt ocalenia – formalna obietnica, że pamięć o artystach zmagających się z ciekłym żelazem przetrwa dla przyszłych pokoleń.

Kamienie milowe architektonicznej reinkarnacji

Utworzenie Oddziału Odlewnictwa Artystycznego w 1991 roku było zaledwie pierwszą kartą wielkiej księgi ratowania regionalnego rzemiosła. Przez prawie dwadzieścia lat kolekcja była eksponowana w dawnej hali produkcyjnej na terenie GZUT, w historycznym miejscu powstania zabytków. Stopniowo jednak stawało się jasne, że zbiory o tak głęboko industrialnym rodowodzie potrzebują otoczenia, które odda ich prawdziwy, przemysłowy charakter. Przełomowym momentem, redefiniującym tożsamość całej instytucji, była udana rewitalizacja kompleksu dawnej kopalni "Gliwice".

Kopalnia ta, pulsująca niegdyś ciężkim, fizycznym rytmem pracy zjeżdżających pod ziemię górników, zakończyła swoją działalność operacyjną, pozostawiając po sobie przepiękne, historyczne budynki z czerwonej cegły. W 2010 roku Oddział przeniósł się na stałe do odrestaurowanego budynku dawnej maszynowni, zbudowanej w latach 1912–1914, podobnie jak sąsiednia cechownia, według projektu Emila i Georga Zillmannów, w kompleksie zwanym "Nowe Gliwice". Przeprowadzka ta okazała się strzałem w dziesiątkę. Przeniesienie bezcennych, filigranowych artefaktów do monumentalnego wnętrza dawnej kopalni stworzyło ekspozycję o niespotykanej sile wyrazu. Mroczne mury, stalowe konstrukcje i potężne okna łukowe stały się idealną scenografią dla matowych, czarnych rzeźb. To starcie surowej architektury z kruchym detalem żeliwnym stworzyło jedną z pierwszych nowoczesnych, interaktywnych i multimedialnych ekspozycji muzealnych na Śląsku – wystawę „Słusznie słyną dziś Gliwice…”.

Koronki wykute w czarnym żelazie

Czego dokładnie strzeże Oddział Odlewnictwa Artystycznego? Zbiory oddziału to kolekcja żeliwa użytkowego i rzeźbiarskiego dokumentująca szczytowe osiągnięcia technologii i wzornictwa z XIX i początku XX wieku. Przechadzając się wzdłuż eleganckich, oświetlonych gablot, turyści mogą podziwiać zarówno imponujące, wielkogabarytowe detale pomnikowe, plakiety, jak i żeliwną rzeźbę animalistyczną. Istotną częścią zbiorów są modele wielkich artystów rzeźbiarzy związanych ze środowiskiem berlińskim i śląskim, takich jak August Kiss czy Gustav Bläser, których mistrzostwo w tworzeniu form odlewniczych nie miało sobie równych.

Największe niedowierzanie budzi jednak zjawiskowa biżuteria żeliwna. Tradycja jej noszenia rozkwitła szczególnie w okresie wojen napoleońskich, jako wyraz obywatelskiego patriotyzmu, kiedy kobiety wymieniały swoje złote i srebrne kosztowności na skromne, żeliwne ozdoby, wspierając tym samym wysiłek wojenny państwa. Te niezwykle drobiazgowe naszyjniki, bransolety z motywami geometrycznymi, ażurowe brosze i kolczyki były odlewane z niewiarygodną precyzją. Ogniwa łańcuszków bywały niezwykle cienkie, a osiągnięcie takiego rezultatu wymagało absolutnej maestrii formierskiej.

Kolekcja to także mnogość kunsztownych przedmiotów codziennego użytku. Znajdziemy tu bogato zdobione kałamarze, świeczniki, wazony, podstawki pod zegarki kieszonkowe czy misterne przyciski do papieru. Każdy z tych obiektów został zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem rdzy poprzez nałożenie głęboko czarnej, matowej patyny. Razem tworzą one nie tylko lekcję historii rzemiosła, ale też intymny zapis życia codziennego arystokracji i burżuazji tamtej epoki.

Pamięć zamknięta w metalu

Rola, jaką odgrywa Oddział Odlewnictwa Artystycznego w Gliwicach, wykracza poza ramy typowego muzeum techniki. To żywy pomnik pracy ludzkich rąk, dowodzący ponad wszelką wątpliwość, że przemysłowy Śląsk obfitował nie tylko w węgiel i potęgę hutniczą, ale był także ważnym centrum myśli artystycznej. Instytucja pełni niezastąpioną rolę badawczą i edukacyjną, zachowując od zapomnienia techniki odlewnicze, które współcześnie odeszły do lamusa.

W czasach globalnej uniformizacji i masowo produkowanego plastiku, precyzyjne odlewy przypominają nam o epoce, w której do każdego wyrobu podchodzono z niesłychanym szacunkiem i pietyzmem. Przedmioty te powstawały po to, by przetrwać stulecia. Przekazując wiedzę o dawnych twórcach, formierzach i projektantach, muzeum staje się nośnikiem pamięci dla kolejnych generacji, inspirując artystów, studentów sztuki i miłośników niebanalnego designu.

Odrestaurowana maszynownia przy ul. Bojkowskiej 37 w kompleksie Nowe Gliwice stanowi dziś niezwykle fascynujące i nastrojowe miejsce, w którym sztuka dawnych mistrzów w naturalny sposób przenika się ze współczesną architekturą. Każdy z prezentowanych tu ciemnych, metalowych eksponatów skrywa cichą opowieść o wysiłku, precyzji i marzeniu o pięknie. Godziny otwarcia i aktualne wystawy podaje strona Oddziału Odlewnictwa Artystycznego Muzeum w Gliwicach.

Ten artykuł napisał EachMoment, który digitalizuje stare zdjęcia, filmy i kasety, w ramach cyklu artykułów o lokalnym dziedzictwie.